Kwestia ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania w aspekcie oceny oddziaływania linii energetycznych WN na środowisko

Do pierwszej grupy przedsięwzięć zalicza się zgodnie z Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r. [4] stacje elektroenergetyczne lub napowietrzne linie elektroenergetyczne o napięciu znamionowym wynoszącym nie mniej niż 220 kV, o długości nie mniejszej niż 15 km. Do drugiej grupy przedsięwzięć mogących potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko zalicza się stacje elektroenergetyczne lub napowietrzne linie elektroenergetyczne o napięciu znamionowym nie niższym niż 110 kV.

Ocenę oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko przeprowadza się w ramach postępowania w sprawie wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach. Postępowanie to wszczyna się na wniosek podmiotu planującego podjęcie realizacji przedsięwzięcia. Do wniosku o wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach należy między innymi dołączyć raport o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko (raport OOŚ) lub kartę informacyjną przedsięwzięcia. Sporządzenie raportu jest ustawowo wymagane w przypadku przedsięwzięć mogących zawsze znacząco oddziaływać na środowisko. Zakres raportu określony jest w art. 66.1 ustawy [6], natomiast zakres karty informacyjnej w art. 3.1 tej samej ustawy.

Raport OOŚ powinien obejmować między innymi opis planowanego przedsięwzięcia, opis przewidywanych znaczących oddziaływań planowanej inwestycji na środowisko oraz wskazanie, czy dla planowanego przedsięwzięcia konieczne jest ustanowienie tzw. obszaru ograniczonego użytkowania oraz określenie granic takiego obszaru.

W decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, wydawanej po przeprowadzeniu oceny oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko, właściwy organ może nałożyć na wnioskodawcę obowiązek przedstawienia tzw. analizy porealizacyjnej, określając jej zakres i termin przedstawienia. W analizie takiej dokonuje się porównania ustaleń zawartych w raporcie OOŚ i w decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach, w szczególności ustaleń dotyczących przewidywanego charakteru i zakresu oddziaływania przedsięwzięcia na środowisko oraz planowanych działań zapobiegawczych. Z analizy porealizacyjnej może wyniknąć również potrzeba ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania.

Kwestię tworzenia takiego obszaru regulują zapisy art. 135 ust. 1 ustawy Prawo ochrony środowiska [7], w brzmieniu „Jeżeli z postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko, z analizy porealizacyjnej albo z przeglądu ekologicznego wynika, że mimo zastosowania dostępnych rozwiązań technicznych, technologicznych i organizacyjnych nie mogą być dotrzymane standardy jakości środowiska poza terenem zakładu lub innego obiektu, to dla oczyszczalni ścieków, składowiska odpadów komunalnych, kompostowni, trasy komunikacyjnej, lotniska, linii i stacji elektroenergetycznej oraz instalacji radiokomunikacyjnej, radionawigacyjnej i radiolokacyjnej tworzy się obszar ograniczonego użytkowania”.

Analizując zagadnienia zasadności ustanowienia obszaru ograniczonego użytkowania w otoczeniu linii elektroenergetycznych wysokiego napięcia, należy rozstrzygnąć kwestię możliwości dotrzymania standardów jakości środowiska w sąsiedztwie linii. O przekroczeniu standardów jakości środowiska można mówić jedynie w sytuacji, gdy:

•  w sąsiedztwie przewidywanego do budowy lub istniejącego odcinka linii napowietrznej, w miejscach dostępnych dla ludzi, wystąpi pole elektryczne, którego natężenie przekroczy 10 kV/m,
• w sąsiedztwie przewidywanego do budowy lub istniejącego odcinka linii napowietrznej, w miejscach dostępnych dla ludzi, wystąpi pole magnetyczne, którego natężenie przekroczy 60 A/m,
• na terenach sąsiadujących z fragmentem linii napowietrznej, na których występuje zabudowa mieszkaniowa lub przewiduje się realizację takiej zabudowy w przyszłości, wystąpi pole elektryczne, którego natężenie przekroczy 1 kV/m,
• na terenach sąsiadujących z linią napowietrzną zaliczonych do kategorii terenów objętych ochroną przed hałasem, poziom hałasu wytwarzanego przez linię będzie wyższy od dopuszczalnego poziomu hałasu sprecyzowanego w rozporządzeniu Ministra Środowiska [3].

Linie napowietrzne wysokiego napięcia są obecnie tak projektowane, że w ich otoczeniu w miejscach dostępnych dla ludzi nie występuje pole elektryczne o natężeniu większym od 10 kV/m oraz pole magnetyczne o natężeniu większym od 60 A/m. Standardy jakości środowiska mogą być jedynie przekroczone w dwóch pozostałych przypadkach. W artykule skupiono się głównie na kwestii szacowania szerokości obszaru pod liniami napowietrznymi różnych napięć, w którym natężenie pola elektrycznego może przekroczyć 1 kV/m.

Charakterystyka czynników fizycznych wytwarzanych przez linie elektroenergetyczne i ich wpływ na środowisko

Dokonanie oceny oddziaływania na środowisko linii napowietrznej wysokiego napięcia, wymaga w pierwszym rzędzie ustalenia czynników fizycznych i chemicznych wytwarzanych (emitowanych) przez tę inwestycję lub wytwarzanych w związku z jej istnieniem. Zidentyfikowanie tych czynników stwarza podstawę do oceny potencjalnego zagrożenia ludzi, zwierząt, roślin, wody, powietrza oraz dóbr materialnych.

Poza zagrożeniami wynikającymi z sytuacji awaryjnych występujących podczas eksploatacji linii i dostatecznym zabezpieczeniem przed ich skutkami – pracująca linia elektroenergetyczna jest źródłem powstawania:

1. pola elektrycznego,
2. pola magnetycznego,
3. hałasu,

tj. czynników fizycznych, objętych w raporcie OOŚ lub analizie porealizacyjnej oceną ich oddziaływania na środowisko, w tym przede wszystkim na ludzi zamieszkujących w bezpośrednim sąsiedztwie linii.

Wymienione czynniki oddziaływujące na środowisko mogą w niektórych sytuacjach powodować pogorszenie jego stanu. W związku z tym, że całkowite wyeliminowanie czy też znaczne ograniczenie poziomów tych czynników nie jest możliwe lub pociąga za sobą znaczne koszty, w wielu krajach, w tym także i w Polsce, opracowane zostały przepisy, które w formie aktów prawnych, zaleceń bądź norm, wyróżniają obszary ochronne w otoczeniu tego rodzaju obiektów budowlanych (linii elektroenergetycznych).

W krajowej nomenklaturze legislacyjnej przez wiele lat były to tzw. strefy ochronne, natomiast w myśl obowiązującej obecnie ustawy [6] są to – tworzone w uzasadnionych przypadkach m.in. dla inwestycji radiokomunikacyjnych i elektroenergetycznych – tzw. obszary ograniczonego użytkowania.

Prowadzona od ponad pięćdziesięciu lat eksploatacja wielu linii napowietrznych wysokiego napięcia wskazuje, że ich oddziaływanie na środowisko nie mieści się zazwyczaj w granicach terenu, dla którego jednostka organizacyjna (właściciel i użytkownik linii) posiada tytuł prawny(prawo własności, użytkowanie wieczyste, trwały zarząd, ograniczone prawo rzeczowe albo stosunek zobowiązaniowy).

Wynika to z faktu, że właściciel, a zarazem użytkownik linii, nie posiada najczęściej tytułu prawnego do terenu znajdującego się pod linią, a także w jej bezpośrednim sąsiedztwie. Zwykle posiada on jedynie tytuł prawny do terenu – miejsca lokalizacji słupów liniowych. Jeśli zatem pracująca linia elektroenergetyczna jest źródłem uciążliwości dla środowiska, to niewątpliwie niekorzystne jej oddziaływanie może także występować na terenie (np. pod linią), do którego właściciel (użytkownik) linii nie ma tytułu prawnego.

Z punktu widzenia problemów ochrony środowiska najistotniejsze jest sprawdzenie, czy pole elektromagnetyczne i hałas wytwarzane przez planowaną do wybudowania lub istniejącą linię napowietrzną WN nie spowodują przekroczenia standardów jakości środowiska, o których mowa w ustawie Prawo ochrony środowiska [7].

W raporcie OOŚ dokonuje się zazwyczaj obliczeń rozkładów hałasu oraz natężenia pola elektrycznego i magnetycznego dla kilku reprezentatywnych przęseł linii przy założonej minimalnej odległości przewodów linii od ziemi. Z takich obliczeń wyznacza się maksymalne wartości natężenia pola elektrycznego i magnetycznego, które mogą wystąpić w otoczeniu planowanej do wybudowania linii elektroenergetycznej. Wyniki takich symulacji przedstawiono w publikacji [1].

Określanie szerokości obszaru, w którym natężenie pola elektrycznego może przekroczyć 1 kV/m

Wyznaczenie spodziewanych maksymalnych wartości natężenia pola elektrycznego i magnetycznego w reprezentatywnych przęsłach ma zasadnicze znaczenie z punktu widzenia oceny oddziaływania linii na środowisko. Nie mniej istotne, w szczególności ze względu na konieczność ustalenia obszaru oddziaływania inwestycji, jest także wyznaczenie szerokości pasa terenu pod planowaną do budowy linią, w którym natężenie pola elektrycznego może (w dowolnych warunkach pracy linii) przekroczyć ustaloną w przepisach [2] wartość dopuszczalną 1 kV/m.

Należy bowiem pamiętać, że na terenach, na których natężenie pola elektrycznego przekracza wspomnianą wartość dopuszczalną, obowiązuje zakaz realizacji zabudowy mieszkaniowej. W sytuacji, kiedy inwestor przedsięwzięcia nie dysponuje odpowiednim tytułem prawnym do terenu, na którym natężenie pola elektrycznego wytwarzanego przez pracującą linię może przekroczyć wartość 1 kV/m, a teren jest przeznaczony pod zabudowę mieszkaniową, konieczne może stać się utworzenie obszaru ograniczonego użytkowania, o którym mowa w art. 135 ustawy Prawo ochrony środowiska [7].

Bardzo ważnym elementem każdego raportu są więc obliczenia maksymalnej szerokości pasa terenu, w którym natężenie pola elektrycznego może przekroczyć 1 kV/m. Zagadnienie to jest o tyle skomplikowane, gdyż szerokość tego obszaru zależna jest od wielu parametrów i zmienia się wzdłuż przebiegu całej linii. Zazwyczaj, choć nie zawsze, jest największa w miejscu, w którym odległość przewodów fazowych linii od ziemi jest najmniejsza i maleje przy zbliżaniu się do konstrukcji wsporczych (słupów). Zależy to od napięcia linii, typu słupów oraz wysokości zawieszenia przewodów, która nawet w obrębie danego przęsła jest w każdym miejscu inna. Najczęściej wykonuje się obliczenia rozkładów pola elektrycznego dla minimalnej odległości przewodów od ziemi hmin. Dla takiej wysokości podaje się wówczas szerokość obszaru, w którym E>1 kV/m. Nie zawsze jednak jest to maksymalna szerokość takiego obszaru.

W celu potwierdzenia tej tezy, przeprowadzono stosowne obliczenia dla linii napowietrznych o różnych napięciach znamionowych podwieszonych na różnych typach słupów. Do analizy przyjęto linie napowietrzne o napięciu 110, 220 i 400 kV budowane na słupach jednotorowych, dwutorowych o pionowym zawieszeniu przewodów i dwutorowych z przewodami zawieszonymi w kształcie delty. Zależności szerokości obszaru, w którym natężenie pola elektrycznego E może przekroczać wartość 1 kV/m w funkcji odległości od ziemi najniżej zawieszonych przewodów linii 110 kV przedstawiono na rysunku 1., linii 220 kV na rysunku 3. oraz linii 400 kV na rysunku 5. W celu zobrazowania, jak zmienia się maksymalna wartość natężenia pola elektrycznego w funkcji odległości przewodów od ziemi, wykonano stosowne obliczenia, a wyniki przedstawiono na rysunku 2., rysunku 4. i rysunku 6.

Analiza rozkładów pola elektrycznego dla linii o napięciu 110 kV wskazuje, że niezależnie od serii słupów, szerokość obszaru, w którym natężenie pola elektrycznego może przekroczyć 1 kV/m, jest największa przy minimalnej odległości przewodów fazowych od ziemi. Gdy odległość przewodów od ziemi zwiększa się, to obszar ten, jak i maksymalna wartości natężenia pola elektrycznego maleją.

Analiza rozkładów pola elektrycznego dla jednotorowej linii o napięciu 220 kV na słupach serii H52 wskazuje, że przy najmniejszej projektowanej odległości przewodów od ziemi (h_min=6,7 m) natężenie pola elektrycznego osiąga wartość maksymalną w takim przęśle i wynosi (E_max=5,58 kV/m), a obszar, w którym natężenie pola elektrycznego przekracza 1 kV/m rozciąga się do odległości 19,6 m z jednej i z drugiej strony linii (szerokość obszaru: 39,2 m). W przypadku, gdy odległość przewodów od ziemi w takim przęśle będzie większa i wyniesie, np. h=10,7 m (np. przy znacznym spadku temperatury), to natężenie pola elektrycznego pod linią zmniejszy się do wartości E=2,5 kV/m, a obszar, w którym natężenie to będzie przekraczać 1 kV/m rozciągnie się do odległości 20,2 m z jednej i 20,2 m z drugiej strony linii (szerokość obszaru: 40,4 m).

Widać więc, że w tym przypadku obszar ten nie jest największy przy minimalnej odległości przewodów od ziemi. Gdy odległość ta wzrasta, to początkowo zwiększa się również szerokość tego obszaru. Przy wysokościach większych od 11 m, szerokość obszaru stopniowo maleje. Dla dwutorowych linii o napięciu 220 kV, obszar, w którym natężenia pola elektrycznego może przekroczyć 1 kV/m, maleje wraz ze zwiększaniem się odległości przewodów od ziemi.

Dla linii o napięciu 400 kV, niezależnie od serii słupów, szerokość obszaru, w którym natężenie pola elektrycznego może przekroczyć 1 kV/m, nie jest największa przy minimalnej odległości przewodów fazowych od ziemi. Gdy odległość przewodów od ziemi rośnie, to początkowo zwiększa się również obszar, w którym E>1 kV/m, po czym od pewnej wysokości szerokość jego maleje. Dla jednotorowej linii 400 kV na słupach serii Y52 przy najmniejszej projektowanej odległości przewodów od ziemi (h_min=9 m) natężenie pola elektrycznego osiąga wartość maksymalną w takim przęśle i wynosi (E_max=8,43 kV/m), a obszar, w którym natężenie pola elektrycznego przekracza 1 kV/m rozciąga się do odległości 31 m z jednej i z drugiej strony linii (szerokość obszaru: 62 m).

W przypadku, gdy odległość przewodów od ziemi w takim przęśle będzie większa i wyniesie np. h=15 m, to natężenie pola elektrycznego pod linią zmniejszy się do wartości E=3,6 kV/m, a obszar, w którym natężenie to będzie przekraczać 1 kV/m, zwiększy się do odległości 33,2 m z jednej i 33,2 m z drugiej strony linii (szerokość obszaru: 66,4 m). Gdy odległość przewodów od ziemi będzie wynosić 25 m (w pobliżu słupa), to szerokość obszaru, w którym E>1 kV/m, będzie wynosić 61,2 m, czyli nie będzie dużo mniejsza niż przy minimalnej odległości od ziemi 9 m.

Jak widać określenie szerokości pasa terenu pod linią, w którym E>1 kV/m, nie jest proste. Wymaga odrębnych, stosownych obliczeń dla każdego rodzaju linii. W celu ustalenia obszaru oddziaływania linii konieczne jest wyznaczenie maksymalnej szerokości obszaru, w którym natężenie pola elektrycznego może przekroczyć 1 kV/m. Na tej podstawie można określić szerokość tzw. pasa technologicznego linii.

Zasadność tworzenia obszaru ograniczonego użytkowania

Jeżeli w treści raportu OOŚ dla przewidywanej do budowy linii napowietrznej wykazano, że ani poziom hałasu, ani natężenie pola elektrycznego czy magnetycznego w sąsiedztwie projektowanej linii nie przekroczą wartości dopuszczalnych sprecyzowanych w stosownych przepisach, to w takim przypadku nie można mówić o możliwości przekroczenia standardów jakości środowiska.

O przekroczeniu tych standardów można mówić jedynie w sytuacji, gdy na terenach sąsiadujących z projektowaną linią w obszarze, na którym natężenie pola elektrycznego przekracza 1 kV/m, zlokalizowane są lub przewiduje się realizację zabudowy mieszkaniowej. W przypadku, gdy np. w otoczeniu linii 400 kV na słupach Y52 znajdzie się budynek mieszkalny w odległości mniejszej niż 33,2 m od osi linii (maksymalna szerokość obszaru, w którym E>1 kV/m), to konieczna stanie się zmiana przeznaczenia takiego budynku na cele niemieszkalne, a także uzyskanie tytułu prawnego zarówno do samego budynku, jak i nieruchomości, na których jest on zlokalizowany.

O ile w przypadku budynków już istniejących możliwa jest obliczeniowa identyfikacja poziomów pola elektrycznego i magnetycznego oraz hałasu w pobliżu każdego z nich, o tyle działanie takie w odniesieniu do planowanej w przyszłości (przede wszystkim w odległej perspektywie) zabudowy mieszkaniowej nie jest możliwe. Nie ulega jednak wątpliwości, że bez zastosowania odpowiednich rozwiązań formalnoprawnych, np. wprowadzenia stosownych zapisów w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego, nie można wykluczyć powstania w przyszłości nowej zabudowy mieszkaniowej na terenach, na których natężenie pola elektrycznego po wybudowaniu linii będzie przekraczać 1 kV/m lub/i poziom hałasu będzie większy niż 45 dB.

Nie można bowiem mieć pewności, że po wybudowaniu linii napowietrznej i oddaniu jej do eksploatacji, żaden z właścicieli gruntów, nad którymi przebiega linia, nie złoży do właściwego organu wniosku o wydanie pozwolenia na budowę budynku mieszkalnego, zaprojektowanego w znacznym zbliżeniu do linii. Chociaż przy zbyt bliskiej odległości od linii działanie takie jest niedopuszczalne w świetle zapisu zawartego w §11 rozporządzenia [5], to interpretacja takiej sytuacji byłaby jednoznaczna – wybudowana linia napowietrzna stanowiłaby istotne ograniczenie w zagospodarowaniu nieruchomości. Wtedy oczywiście utworzenie obszaru ograniczonego użytkowania w sąsiedztwie linii – ze wszystkimi konsekwencjami dla inwestora (właściciela linii), sprecyzowanymi w art. 136 ustawy [7] – byłoby z pewnością zasadne.

Aby uniknąć takich sytuacji, inwestor przedsięwzięcia, z każdym z właścicieli gruntów, nad którymi przebiegać ma przewidywana do wybudowania linia powinien zawrzeć stosowną umowę cywilno-prawną, potwierdzoną aktem notarialnym. W umowie tej, inwestor za odpowiednią rekompensatą finansową (wynagrodzenie odszkodowawcze), zabezpiecza sobie tytuł prawny do terenu leżącego bezpośrednio pod linią oraz w obszarze potencjalnego oddziaływania linii („pasie technologicznym”). W umowie takiej właściciel terenu powinien zobowiązać się do niewznoszenia jakichkolwiek mieszkalnych obiektów budowlanych w obszarze potencjalnego oddziaływania linii (w obrębie „pasa technologicznego”). W konsekwencji podpisania wspomnianych umów (oraz aktów notarialnych) inwestor prawnie dopuszczalnymi środkami wyłącza tereny objęte możliwym oddziaływaniem linii (obszary, w których natężenie pola elektrycznego może przekroczyć 1 kV/m lub/i poziom hałasu 45 dB) z możliwości realizacji zabudowy mieszkaniowej.

W takiej sytuacji spełnione zostaje wskazanie zawarte w art.135 ustawy [7] i nie ulega wątpliwości, że standardy jakości środowiska poza terenem zakładu (pod linią i w jej sąsiedztwie, z wyłączeniem obszarów objętych umową cywilno-prawną) będą dotrzymane. Ustanawianie obszaru ograniczonego użytkowania w sąsiedztwie takiej linii napowietrznej nie ma więc żadnego uzasadnienia. Nie istnieje bowiem żadna podstawa prawna to tego rodzaju działań.

Literatura

1. M. Jaworski, Rozkłady pola elektrycznego i magnetycznego w otoczeniu napowietrznych linii elektroenergetycznych, materiały konferencyjne Elsaf 2009, Szklarska Poręba 2009.
2. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 30 października 2003 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów pól elektromagnetycznych w środowisku oraz sposobów sprawdzania dotrzymania tych poziomów (DzU nr 192, poz. 1883).
3. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 14 czerwca 2007 r. w sprawie dopuszczalnych poziomów hałasu w środowisku (DzU nr 120, poz. 826).
4. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 listopada 2010 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko (DzU nr 213, poz. 1397).
5. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU nr 75, poz. 690 z późniejszymi zmianami).
6. Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (DzU z 2008 r., nr 199, poz. 1227).
7. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska. Tekst jednolity: DzU z 2008 r., nr 25, poz. 150 z późniejszymi zmianami.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!