Projektowanie i instalowanie przeciwpożarowego wyłącznika prądu

Obecnie bardzo ważną rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa pożarowego budynków odgrywa posiadana wiedza i umiejętności w zakresie projektowania oraz zapewnienia ochrony przeciwpożarowej i przeciwporażeniowej w instalacjach elektrycznych.

Ma to szczególne znaczenie w kwestii zapewnienia prawidłowej ochrony od porażenia prądem osób przebywających w budynku oraz doboru przewodów i zabezpieczeń w instalacjach elektrycznych i urządzeniach przeciwpożarowych, które po zaniku napięcia w sieci elektroenergetycznej, będącej podstawowym źródłem zasilania, muszą działać w czasie pożaru przez wymagany czas.

Podczas trwającego pożaru i prowadzenia działań ratowniczych przez straż pożarną w obiektach budowlanych konieczne jest wyłączenie napięcia we wszystkich obwodach użytkowych instalacji elektrycznej – z wyjątkiem obwodów zasilających urządzenia przeciwpożarowe, które muszą funkcjonować w czasie pożaru, wspomagając ewakuację oraz gaszenie pożaru.

Powyższe wymagania powinno zapewnić prawidłowo zaprojektowane i wykonane urządzenie elektryczne, pełniące funkcję urządzenia przeciwpożarowego, nazwane w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. [1] przeciwpożarowym wyłącznikiem prądu.

Już na wstępie należy postawić sobie pytanie: czy przeciwpożarowy wyłącznik prądu jest urządzeniem przeciwpożarowym, służącym do zapobiegania powstaniu, wykrywania, zwalczania pożaru lub ograniczania jego skutków, czy jest urządzeniem elektrycznym, które – prawidłowo zaprojektowane i wykonane – zagwarantuje Kierującemu Działaniem Ratowniczym (dowódcy straży pożarnej) odłączenie energii elektrycznej od urządzeń powszechnego użytku w przypadku powstałego pożaru w obiekcie budowlanym oraz zapewni bezpieczeństwo ekip ratowniczych.

Najczęściej popełniane błędy projektowe i instalacyjne

W tej części artykułu chciałbym podzielić się moimi własnymi spostrzeżeniami dotyczącymi najczęściej popełnianych błędów projektowych i instalacyjnych, stwierdzanych podczas prowadzonych czynności odbiorowych i kontrolno-rozpoznawczych na terenie powiatu średzkiego w obiektach budowlanych, w których został zainstalowany przeciwpożarowy wyłącznik prądu, oraz zwrócić uwagę na niektóre występujące problemy.

Dokumentacja projektowa

W Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. [1] w § 3 ust. 1 został nałożony obowiązek wykonania urządzenia przeciwpożarowego, do którego zaliczono przeciwpożarowy wyłącznik prądu, zgodnie z projektem uzgodnionym przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych.

Rozporządzenie nie precyzuje, jaka ma być forma tego projektu i jaki zakres merytoryczny powinien on obejmować. Nie ma także – poza kilkoma bardzo dobrymi publikacjami i artykułami na ten temat – dostępnych wytycznych projektowych wskazujących, jak prawidłowo zaprojektować i wykonać przeciwpożarowy wyłącznik prądu. Należy zatem korzystać z przepisów prawa, dostępnych opracowań branżowych, referatów oraz zasad wiedzy technicznej. Na co w takim razie zwracać uwagę?

Po pierwsze, należy wyraźnie podkreślić, że to projektant (autor dokumentacji projektowej) w całości odpowiada za przyjęte rozwiązania projektowe przeciwpożarowego wyłącznika prądu i ponosi pełną odpowiedzialność za znajomość przepisów prawa oraz zasad wiedzy technicznej, z których korzysta podczas projektowania urządzenia oraz ponosi odpowiedzialność za dobranie odpowiednich urządzeń, aparatów i przewodów elektrycznych, które powinny zapewnić dostawę energii elektrycznej o wymaganych parametrach w celu zagwarantowania odłączenia dopływu energii elektrycznej do urządzeń powszechnego użytku w przypadku powstałego pożaru.

Projekt urządzenia przeciwpożarowego, o czym wielu projektantów bardzo często zapomina, wymaga uzgodnienia z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, który jeszcze na etapie tworzenia dokumentacji – w toku wzajemnej współpracy na zasadzie wymiany uwag i stanowisk – powinien ocenić zgodność z wymaganiami ochrony przeciwpożarowej tego projektu.

Na dzień dzisiejszy żadne przepisy prawa nie zawierają informacji, jakie dane powinny być podstawą do uzgodnienia projektu przeciwpożarowego wyłącznika prądu przez rzeczoznawcę.

Wśród najczęściej popełnianych błędów projektowych, stwierdzanych podczas czynności odbiorowych i kontrolno-rozpoznawczych w obiektach budowlanych na terenie powiatu średzkiego, należy wymienić brak zamieszczania przez projektanta w dokumentacji projektowej odpowiednich przepisów prawa oraz zasad wiedzy technicznej, według których zaprojektowano urządzenie, co w znacznej mierze utrudnia kontrolującemu prawidłową ocenę przyjętych w niej rozwiązań i nie daje tak naprawdę możliwości stwierdzenia, czy urządzenie przeciwpożarowe jest prawidłowo zaprojektowane, czy też nie. Brakuje również w zamieszczanych projektach wytycznych dla wykonawcy lub instalatora, w jaki sposób należy takie urządzenie zainstalować lub wykonać.

Informacje na temat przeciwpożarowego wyłącznika prądu, wraz z jego ogólną charakterystyką, są często bardzo ogólnikowo zamieszczane w projektach technicznych instalacji elektrycznej i nie zawierają podstawowych informacji dotyczących doboru przewodów lub kabli na odpowiednią wytrzymałość mechaniczną, obciążalność długotrwałą, przeciążalność, dopuszczalny spadek napięcia, warunki zwarciowe, samoczynne wyłączenie dla celów ochrony przeciwporażeniowej.

Brak jest również informacji na temat doboru oraz lokalizacji aparatu wykonawczego, jego zabudowy oraz miejsca usytuowania, elementów składowych, lokalizacji przycisków uruchamiających aparat wykonawczy zdalnie lub ręcznie, zastosowanej metody sterowania wyłączeniem: wzrostowej lub podnapięciowej oraz zapewnienia ciągłości dostawy energii elektrycznej w warunkach pożaru. Ponadto na próżno szukać zapisów dotyczących wymaganych dokumentów dopuszczających elementy lub zestaw przeciwpożarowego wyłącznika prądu, zapewnienia ochrony przeciwporażeniowej w zakresie ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym, wpływu termicznego działania pożaru na pracę zainstalowanych urządzeń oraz uwzględnienia bezpieczeństwa ekip ratowniczych.

Uważam, że dobrą praktyką byłoby – na etapie projektowania obiektu budowlanego, który zgodnie z przepisami prawa należy wyposażyć w przeciwpożarowy wyłącznik prądu – wprowadzenie obowiązku opracowania przez projektanta odrębnej, szczegółowej dokumentacji projektowej urządzenia przeciwpożarowego wyłącznika prądu, uzgodnionej z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, z pełną charakterystyką tego urządzenia, a nie umieszczanie szczątkowych informacji w projektach branżowych lub technicznych instalacji elektrycznej.

Należy również wspomnieć, że w Rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 września 2021 r. [2] dopuszczono możliwość uzgodnienia przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych projektu technicznego, które jest równoznaczne z uzgodnieniem projektu urządzenia przeciwpożarowego – pod pewnymi warunkami, które zostały tam zawarte.

Lokalizacja i usytuowanie

Zgodnie z § 183 ust. 3 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury [3], przeciwpożarowy wyłącznik prądu powinien być umieszczony w pobliżu głównego wejścia do obiektu lub złącza. W rozporządzeniu nie ma doprecyzowania, o jakie złącze chodzi. Można jednak domyślić się, że chodzi o złącze instalacji elektrycznej budynku, którego przeznaczenie zostało określone w § 183 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia [3].

W większości obiektów budowlanych przycisk uruchamiający zdalnie aparat wykonawczy jest instalowany w pobliżu głównego wejścia do budynku z odpowiednim oznakowaniem. Natomiast element wykonawczy będący aparatem elektrycznym typu rozłącznik (rzadziej wyłącznik) jest instalowany w obudowie na zewnątrz – przy złączu elektrycznym budynku lub w wydzielonym pożarowo pomieszczeniu technicznym rozdzielni głównej, znajdującym się wewnątrz budynku, w odrębnej strefie pożarowej zgodnie z wymaganiami § 209 ust. 3 rozporządzenia [4].

Często projektanci oraz instalatorzy podczas odbiorów i kontroli zadają pytania, czy w obiekcie ma się znajdować tylko jeden przycisk uruchamiający zdalnie aparat wykonawczy, czy może być ich więcej oraz czy musi być zapewniona możliwość ręcznego rozłączenia aparatu? Odpowiedź jest następująca: gdyby był tylko jeden przycisk uruchamiający i uległby on uszkodzeniu, a nie byłoby możliwości ręcznego uruchomienia aparatu wykonawczego (fot. 1.), nie zostałaby zapewniona możliwość wyłączenia dostawy energii elektrycznej do budynku i zapewnienia bezpieczeństwa ekip ratowniczych. 

Oczywiście występują urządzenia, które nie są dublowane, np. możemy mieć jedną pompę, jeden siłownik lub jeden wentylator do celów pożarowych.

Zadaniem projektanta jest uzgodnienie z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych miejsca (miejsc), w którym należy zabudować sterowanie aparatem wykonawczym, tak aby Kierujący Działaniem Ratowniczym (dowódca straży pożarnej) mógł dokonać odłączenia budynku od źródła zasilania w energię elektryczną za pomocą wyraźnie i czytelnie oznakowanego przycisku lub przycisków uruchamiających zdalnie przeciwpożarowy wyłącznik prądu i dodatkowo w razie awarii przycisku uruchamiającego mógł on ręcznie wyłączyć zasilanie budynku w energię elektryczną poprzez naciśnięcie dźwigni ręcznego wyłączenia aparatu wykonawczego. Natomiast decyzja o miejscu lokalizacji aparatu elektrycznego wykonawczego, dokonującego wyłączenia zasilania w energię elektryczną budynku, powinna należeć do projektanta instalacji elektrycznych.

Według moich spostrzeżeń, w większości przypadków przycisk uruchamiający zdalnie aparat wykonawczy jest od dawna uważany przez projektantów, instalatorów oraz użytkowników budynku, a często nawet i przez samych strażaków, za przeciwpożarowy wyłącznik prądu – i tak jest nazywany, co jest błędem.

W rzeczywistości najważniejszym elementem przeciwpożarowego wyłącznika prądu jest urządzenie elektryczne (aparat wykonawczy), który ma za zadanie odłączyć dopływ energii elektrycznej do wszystkich odbiorników za wyjątkiem urządzeń, które muszą funkcjonować w czasie pożaru. Aparat ten wraz z przyciskiem zdalnego uruchomienia, wyposażonym w elementy sygnalizacji stanów położenia zestyków aparatu wykonawczego, tworzy wraz z oprzewodowaniem zestaw będący wyrobem budowlanym nazwanym przeciwpożarowym wyłącznikiem prądu.

Projektanci często zapominają o zamieszczaniu w projektach zapisów dotyczących wymaganych warunków środowiskowych dla poszczególnych elementów zestawu przeciwpożarowego wyłącznika prądu. Jest to bardzo ważne w sytuacji instalowania urządzeń na zewnątrz budynku i zapewnienia ich poprawnego działania w różnych porach roku.

W wielu obiektach budowlanych aparat wykonawczy PWP jest zabudowywany w pomieszczeniu rozdzielni głównej, znajdującej się wewnątrz budynku (niewydzielonej pożarowo na zasadzie odrębnej strefy pożarowej) lub w rozdzielnicy głównej budynku, która również nie jest wydzielona pożarowo lub obudowana w odpowiedniej klasie odporności ogniowej (np. hale produkcyjno-magazynowe). Rozdzielnie te bardzo często, po wyłączeniu napięcia we wszystkich obwodach użytkowych za pomocą urządzenia uruchamiającego aparat wykonawczy, pozostają pod napięciem ze względu na doprowadzone do nich zasilanie z zewnątrz, co jest niedopuszczalne, ponieważ nie zapewnia bezpieczeństwa ekip ratowniczych podczas gaszenia pożaru wodą.

Metoda wzrostowa i podnapięciowa

Przeciwpożarowy wyłącznik prądu posiada dwie metody sterowania wyzwalaczem: metodę wzrostową lub metodę podnapięciową (zanikową). Metoda wzrostowa polega na zastosowaniu elektromagnetycznych wyzwalaczy wzrostowych, zwanych cewkami wybijakowymi. Natomiast metoda podnapięciowa polega na zastosowaniu elektroamagnetycznych wyzwalaczy zanikowych. Kto w takim razie powinien decydować o doborze odpowiedniej metody sterowania wyzwalaczem? Odpowiedź brzmi: projektant w porozumieniu z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych.

Niestety od 2010 r., kiedy przeciwpożarowy wyłącznik prądu po raz pierwszy został wymieniony w przepisach prawa jako urządzenie przeciwpożarowe, praktycznie żaden z przedstawionych mi do wglądu projektów nie zawierał zapisów dotyczących opisanej metody sterowania wyzwalaczem.

Chciałbym zauważyć, że w jednej i drugiej metodzie sterowania wyzwalaczem mogą wystąpić zagrożenia. W metodzie wzrostowej zagrożeniem jest to, że w momencie braku zaniku napięcia w sieci elektroenergetycznej układ nie zadziała i może dojść do porażenia prądem ekip ratowniczych podczas prowadzonych działań gaśniczych.

Istnieje jednak prosty sposób na rozwiązanie tego problemu. Obowiązkiem pierwszego przybyłego na miejsce zdarzenia Kierującego Działaniem Ratowniczym jest wyłączenie prądu w budynku. Uruchamiając zdalnie certyfikowany przycisk, wyposażony w elementy sygnalizacji stanu położenia zestyków elementu wykonawczego, ma on teoretycznie pewność, że jest on załączony i w momencie powrotu napięcia w sieci elektroenergetycznej umożliwiony zostanie przepływ prądu przez wyzwalacz wzrostowy. Powrót napięcia zasilającego powinien zagwarantować wyłączenie zasilania w czasie nie dłuższym od 0,4 s (dla sieci TN) i 0,2 s (dla sieci TT) zgodnie z PN-HD 60364-4-41:2009 [4] oraz jej nowszym wydaniem z września 2017 roku. Z kolei w metodzie podnapięciowej (zanikowej) zagrożeniem jest to, że cewka wyzwalacza podnapięciowego stanowi pojedynczy punkt awarii. 

Uszkodzenie cewki może spowodować brak zasilania obiektu. Niezbędne w tym przypadku będzie ręczne włączenie zasilania przez osoby znajdujące się w obiekcie. Pytanie tylko, czy takie osoby sobie poradzą bez odpowiedniego przeszkolenia i co zrobić w sytuacji, kiedy tych osób w budynku po prostu nie będzie? Większość obiektów po godzinach pracy niestety jest zamknięta. W przypadku przyjęcia sterowania zanikowego znacznie większym problemem eksploatacyjnym w warunkach normalnej eksploatacji mogą być krótkotrwałe zaniki lub zapady napięcia, które spowodują niekontrolowaną przerwę w dostawie energii do zasilanego budynku. Zjawiska te są nieuniknione i występują powszechnie w czasie eksploatacji. Zostały przez to zdefiniowane w normie PN-EN 50160:2010 Parametry jakościowe napięcia w publicznych sieciach rozdzielczych, przywołanej w załączniku do rozporządzenia [3]. 

Wszelkie próby ratowania czy poprawienia sytuacji przez instalowanie zasilacza przeciwpożarowego UZS dla ochrony od zapadów lub krótkotrwałych przerw w zasilaniu są rozwiązaniem niepoprawnym z punktu widzenia bezpieczeństwa zasilania budynku, gdyż pewność dostawy energii do budynku jest uzależniona od sprawności technicznej zasilacza, który stanowi pojedynczy punkt awarii – zgodnie z teorią niezawodności i eksploatacji urządzeń elektrycznych. Dodatkowo wyzwalacz ten, pozostając w stanie „czuwania”, jest cały czas pod napięciem, co powoduje, że co jakiś czas konieczna będzie jego wymiana, gdyż nie jest to element bezobsługowy, nie wspominając już o ilości energii, którą zużywa podczas całego okresu użytkowania. Dlatego uważam, że powinno się stosować metodę wzrostową sterowania wyzwalaczem.

Wpływ termicznego działania pożaru na pracę urządzeń elektrycznych

Wysoka temperatura podczas pożaru ma ogromny wpływ na pracę urządzeń elektrycznych. W przypadku przeciwpożarowego wyłącznika prądu, którego podstawową funkcją jest odłączenie zasilania do wszystkich obwodów użytkowych instalacji elektrycznej w budynku i zapewnienie bezpieczeństwa ekip ratowniczych przed porażeniem prądem elektrycznym, musi być zagwarantowana skuteczność jego zadziałania. Kto ma w takim razie tę skuteczność zagwarantować: projektant czy może wykonawca instalacji?

W projekcie urządzenia przeciwpożarowego wyłącznika prądu, który wymaga uzgodnienia z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń przeciwpożarowych, powinna znaleźć się informacja o dobranym (obliczonym) czasie działania urządzenia w spodziewanej temperaturze pożaru, a co za tym idzie – o odpowiednim doborze rodzaju, przekroju i klasie odporności ogniowej przewodów zasilających i sterujących, tak aby zapewniona została ciągłość dostawy energii w warunkach pożaru. Powinna być również zapewniona ochrona przeciwporażeniowa, zgodna z normą [4], z zachowaniem najwyższych wymagań niezawodności zadziałania. Tu należy zwrócić uwagę na nagminnie popełniane błędy polegające na przyjmowaniu do zabezpieczania obwodów przeciwpożarowych wyłączników różnicowoprądowych, których stosowanie w obwodach zasilających urządzenia przeciwpożarowe jest kategorycznie zabronione.

Zastosowanie wewnątrz budynku przewodów bez wymaganej klasy odporności ogniowej, podobnie jak nieodpowiedni sposób mocowania czy też trasa przewodowa mająca kontakt z wysoką temperaturą, nie daje gwarancji poprawnego zadziałania zestawu przeciwpożarowego wyłącznika prądu. Ponadto nie daje gwarancji zapewnienia skutecznej ochrony przeciwporażeniowej i nie zapewnia bezpieczeństwa ekip ratowniczych.

Ochrona przeciwporażeniowa

Przy projektowaniu wszystkich elementów przeciwpożarowego wyłącznika prądu bardzo ważne jest spełnienie przez projektanta wymagań dotyczących stosowanej w instalacji elektrycznej niskiego napięcia ochrony przed porażeniem prądem elektrycznym zgodnie z normą PN-HD 60364-4-41:2009 [4]. Generalnie większość projektantów ma wiedzę z tego zakresu i projektuje zgodnie z zapisami normy.

Należy pamiętać, że duży wpływ na stan ochrony przeciwporażeniowej ma spadek napięcia oraz wzrost rezystancji przewodów zasilających, spowodowany termicznym działaniem wysokiej temperatury powstającej w czasie pożaru. Wzrost rezystancji przewodu, wynikający z prawa Widemanna-Franza-Lorentza, wpływa na parametry zwarciowe – i należy uwzględnić to negatywne zjawisko przy doborze przekroju przewodu. Dlatego dobranie przewodu bez uwzględnienia tego zjawiska może spowodować – wskutek termicznego wzrostu rezystancji – nadmierny spadek napięcia oraz brak skutecznej ochrony przeciwporażeniowej.

Wzrost rezystancji przewodu wpływa na wzrost spadku napięcia oraz zmniejszenie prądów zwarciowych. W konsekwencji może to spowodować utratę funkcjonowania zasilanych urządzeń oraz niezachowanie warunków ochrony przeciwporażeniowej przez samoczynne wyłączenie zasilania.

Wymagane dokumenty dopuszczające

Zestawy oraz poszczególne elementy przeciwpożarowego wyłącznika prądu, instalowane od dnia 1 stycznia 2021 r., powinny być certyfikowane zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 17 listopada 2016 r. [5] i posiadać Krajową Ocenę Techniczną, Certyfikat Stałości Właściwości Użytkowych oraz Krajową Deklarację Właściwości Użytkowych. Dokumenty te powinny być przedstawiane do wglądu strażakom kontrolującym w trakcie prowadzonych czynności odbiorowych w obiektach budowlanych.

Należy zaznaczyć, że powyższy termin nie został wydłużony, dlatego nie ma możliwości zwolnienia inwestora z obowiązku przedstawiania osobom kontrolującym w trakcie odbioru przeciwpożarowego wyłącznika prądu wymaganych certyfikatów dopuszczających na poszczególne elementy lub zestaw. Na dzień dzisiejszy tylko jedna firma w Polsce posiada certyfikat na urządzenie sygnalizujące i wykonawcze wraz z certyfikatem innej firmy na urządzenie uruchamiające.

Należy zwrócić uwagę na drobny, ale bardzo istotny szczegół, że pomimo posiadanego przez jedną firmę w Polsce certyfikatu na zestaw tworzący PWP, wyrób stanowi praktycznie indywidualne wykonanie, realizowane na podstawie projektu opracowanego przez projektanta instalacji elektrycznych. W projekcie PWP projektant musi określić paramenty elektryczne dobieranych aparatów, odporność zwarciową, dobrać przewody, uwzględnić architekturę budynku oraz zapewnić skuteczną ochronę przeciwporażeniową dla wyrobu tworzącego zestaw PWP, wykonywanego przez firmę posiadającą certyfikat – na podstawie projektu opracowanego przez projektanta elektryka instalacji elektrycznych budynku, w którym zestaw ma zostać zainstalowany.

Mylne jest przyjmowanie przez inwestorów, projektantów, a nawet strażaków tezy, że jest to wyrób powtarzalny, a dokument w postaci CSWU, wystawiony przez producenta posiadającego certyfikat, kończy sprawę i zapewnia bezpieczeństwo użytkownikom oraz strażakom w czasie akcji ratowniczo-gaśniczej.

Procedura realizacji certyfikowanego PWP jest niemal identyczna z realizacją rozdzielnicy elektrycznej u licencjonowanego prefabrykatora. Jednak różnica polega na tym, że posiadacz certyfikatu zamieszcza znak budowlany na obudowie PWP i wydaje certyfikat Stałości Właściwości Użytkowych, który w rzeczywistości nie zwalnia projektanta z odpowiedzialności i nie kończy procesu instalacji w budynku. Można by rzec, że w ten sposób został wykonany montaż mechaniczny, a uruchomienie elektryczne odbywa się na obiekcie i wymaga sporządzenia stosownych protokołów odbiorczych i pomiarowych.

W tej części producent posiadający certyfikat nie uczestniczy oraz nie ponosi odpowiedzialności za negatywne skutki stwierdzone podczas odbioru, spowodowane błędnym doborem elementów przez projektanta. Problem ten może narastać, gdyż wielu projektantów uważa, że certyfikowany wyrób PWP jest wyrobem powtarzalnym, a jego instalacja powstaje poza odpowiedzialnością autora opracowania, które służyło firmie posiadającej certyfikat do jego wykonania.

Analizując obecną sytuację związaną z nałożonym obowiązkiem uzyskania certyfikacji dopuszczającej na poszczególne elementy lub cały zestaw przeciwpożarowego wyłącznika prądu, zauważyć można olbrzymi problem związany z nie do końca uregulowanym wymogiem prawnym. Myślę, że wielu inwestorów, projektantów, instalatorów oraz kontrolujących obiekty budowlane strażaków nie ma wystarczającej wiedzy w zakresie obecnie nałożonych wymagań prawnych i nie stosuje się do nich. Powstaje więc pytanie: w jaki sposób te wymagania prawne spełnić, skoro tylko jedna firma w Polsce posiada certyfikat na urządzenie sygnalizujące i wykonawcze wraz z certyfikatem innej firmy na urządzenie uruchamiające?

Rozwiązanie tej sytuacji znajduje się w Ustawie z dnia 16 kwietnia 2004 r. o wyrobach budowlanych [6], gdzie w art. 10 zostały dopuszczone do jednostkowego zastosowania w obiekcie budowlanym wyroby budowlane, do których zalicza się przeciwpożarowy wyłącznik prądu, wykonane według indywidualnej dokumentacji technicznej, sporządzonej przez projektanta obiektu lub z nim uzgodnionej, dla których producent wydał oświadczenie, że zapewniono zgodność wyrobu budowlanego z tą dokumentacją oraz z przepisami. W art. 10 ust. 2 i 3 wyżej wymienionej ustawy jest wyraźnie zapisane, co taka indywidualna dokumentacja techniczna oraz oświadczenie powinny zawierać.

W tym miejscu należy zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 5 ust 1. ustawy [6] przeciwpożarowy wyłącznik prądu nie jest objęty Normą Zharmonizowaną i nie posiada Europejskiej Oceny Technicznej zgodnie z rozporządzeniem nr 305/2011 [7]. W związku z powyższym w mojej ocenie w stosunku do tych elementów, które nie mają wymaganej prawem certyfikacji, można stosować dopuszczenie do jednostkowego zastosowania w obiekcie budowlanym tych wyrobów budowlanych według indywidualnej dokumentacji technicznej.

Na dzień dzisiejszy nie ma opracowanego jednolitego wzoru takiej dokumentacji, z którego mogłyby skorzystać wszystkie zainteresowane strony, co powoduje wiele problemów i niepotrzebnych nieporozumień z inwestorem podczas prowadzonych odbiorów i kontroli obiektów.

Zapis w ustawie o wyrobach budowlanych [6], że indywidualna dokumentacja techniczna powinna być sporządzana przez projektanta obiektu lub z nim uzgadniana, należy rozumieć tak, że właściwym do wykonania tych czynności jest projektant branży elektrycznej obiektu, w którym zostanie zastosowane dopuszczenie jednostkowe.

Bezpieczeństwo ekip ratowniczych

Niebezpieczeństwo wynikające z kontaktu z urządzeniami i instalacjami elektrycznymi najczęściej występuje podczas działań ratowniczych prowadzonych przez strażaków w obiektach budowlanych. Działania te są bardzo niebezpieczne z uwagi na możliwość rażenia (porażenia) prądem elektrycznym w kontakcie z wodą.

Zgodnie z § 207 ust. 1 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. [3], budynek oraz urządzenia z nim związane powinny być projektowane i wykonane w sposób ograniczający możliwość powstania pożaru, a w razie jego wystąpienia powinny być tak zaprojektowane, aby zostało uwzględnione bezpieczeństwo ekip ratowniczych.

Porażenie prądem elektrycznym może spowodować u człowieka zaburzenia krążenia krwi i oddychania, zaburzenia układu nerwowego, uszkodzenie organów wewnętrznych powodowane wytwarzaniem się ciepła, uszkodzenie skóry, uszkodzenie mięśni i kości, utratę przytomności, a nawet utratę życia [8].

Przed rozpoczęciem każdej akcji ratowniczej Kierujący Działaniem Ratowniczym, zgodnie z § 95 Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r. [9], powinien zapewnić – w sytuacji zagrożenia porażeniem prądem elektrycznym – wyłączenie dopływu prądu elektrycznego do urządzeń lub instalacji elektrycznych mogących powodować zagrożenie oraz ściśle współpracować z odpowiednią służbą energetyczną w celu wyłączenia dopływu prądu elektrycznego. Może on także żądać potwierdzenia wyłączenia prądu na piśmie.

Wyłączenia dopływu prądu elektrycznego do urządzeń lub instalacji zgodnie z § 96 powyższego rozporządzenia [9] dokonuje się przez wyłączenie oznakowanego przeciwpożarowego wyłącznika prądu, a w przypadku jego braku – przez wyłączenie oznakowanego głównego wyłącznika prądu lub wyłącznikami różnicowoprądowymi.

Analizując powyższe zapisy, Kierujący Działaniem Ratowniczym podczas prowadzonych działań powinien mieć pewność, że uruchomienie czytelnie oznakowanego przycisku uruchamiającego zdalnie przeciwpożarowy wyłącznik prądu i aparat elektryczny wykonawczy spowoduje całkowite rozłączenie napięcia we wszystkich obwodach użytkowych instalacji elektrycznej w budynku i nie spowoduje porażenia prądem ratowników w nim przebywających. 

Pojawia się pytanie: czy po uruchomieniu przycisku (fot. 2.) Kierujący Działaniem Ratowniczym taką pewność ma? Odpowiedź brzmi: nie.

Co zatem zrobić z wieloma obiektami istniejącymi, które mają zainstalowane przyciski uruchamiające zdalnie przeciwpożarowy wyłącznik prądu bez sygnalizacji stanu zadziałania aparatu? A takich obiektów w Polsce są setki, a może nawet tysiące.

W mojej ocenie w prawie każdym przypadku wystąpienia pożaru lub innego miejscowego zagrożenia w obiekcie budowlanym, w którym zgodnie z przepisami prawa wymagane jest zainstalowanie przeciwpożarowego wyłącznika prądu, Kierujący Działaniem Ratowniczym na dzień dzisiejszy nie ma żadnej pewności, że po uruchomieniu (wciśnięciu) nawet certyfikowanego przycisku uruchamiającego zdalnie przeciwpożarowy wyłącznik prądu, z sygnalizacją stanu zadziałania aparatu, nastąpiło całkowite odłączenie dopływu energii elektrycznej i zostało zapewnione bezpieczeństwo ekip ratowniczych.

W większości przypadków podczas pożaru w obiekcie budowlanym wyłączenie prądu odbywa się przy udziale i powiadomieniu pogotowia energetycznego, które zdalnie lub fizycznie odcina całe zasilanie w energię elektryczną. Dopiero po dokonaniu wyłączenia całego zasilania budynku przez pogotowie energetyczne i zapewnieniu bezpieczeństwa ekipom ratowniczym możliwe jest prowadzenie działań ratowniczych oraz gaszenie pożaru w budynku z użyciem wody.

Podsumowanie

Moim zdaniem przeciwpożarowy wyłącznik prądu nie jest urządzeniem przeciwpożarowym, służącym do zapobiegania powstaniu, wykrywania, zwalczania pożaru lub ograniczania jego skutków. Jest urządzeniem elektrycznym, które prawidłowo zaprojektowanie i wykonane, powinno zagwarantować Kierującemu Działaniem Ratowniczym (dowódcy straży pożarnej) odłączenie energii elektrycznej od urządzeń powszechnego użytku w przypadku powstałego pożaru w obiekcie budowlanym oraz zapewnić bezpieczeństwo ekipom ratowniczym.

Na zakończenie warto postawić kilka istotnych pytań:

• Czy projektant urządzenia przeciwpożarowego wyłącznika prądu wie, jak ma go prawidłowo zaprojektować?
• Czy instalator lub wykonawca urządzenia przeciwpożarowego wyłącznika prądu wie, jak ma go prawidłowo zainstalować?
• Czy strażak kontrolujący zgodność wykonania urządzenia przeciwpożarowego wyłącznika prądu z projektem i przepisami przeciwpożarowymi wie tak naprawdę, na co ma zwrócić uwagę podczas przeprowadzanego odbioru? Czy jest zapewniona wystarczająca liczba szkoleń w tym zakresie?
• Czy przy obecnie obowiązujących w Polsce przepisach oraz stanie wiedzy projektantów, instalatorów i strażaków kontrolujących obiekty budowlane jest możliwe zaprojektowanie i wykonanie przeciwpożarowego wyłącznika prądu, który w stu procentach zagwarantuje Kierującemu Działaniem Ratowniczym (dowódcy straży pożarnej) wyłączenie dopływu prądu w budynku oraz zapewni bezpieczeństwo ekip ratowniczych?

Dobrą praktyką dla wszystkich zainteresowanych stron byłoby stworzenie jednolitego wzoru indywidualnej dokumentacji technicznej w stosunku do tych elementów przeciwpożarowego wyłącznika prądu, które nie posiadają wymaganej prawem certyfikacji oraz dopuszczeń, co w znacznym stopniu ułatwiłoby inwestorowi danego obiektu budowlanego przejście procedury odbiorowej.

Należałoby się również zastanowić nad opracowaniem wytycznych w zakresie projektowania, instalowania, odbioru, eksploatacji i konserwacji przeciwpożarowego wyłącznika prądu dla wszystkich stron tym tematem zainteresowanych.

Literatura:

1. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. z 2010 r. Nr 109, poz. 719 ze zm.).
2. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 17 września 2021 r. w sprawie uzgadniania projektu zagospodarowania działki lub terenu, projektu architektoniczno - budowlanego, projektu technicznego oraz projektu urządzenia przeciwpożarowego pod względem zgodności z wymaganiami ochrony przeciwpożarowej (Dz.U. poz. 1722).
3. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. z 2022 r. poz. 1225).
4. PN-HD 60364-4-41:2009 Instalacje elektryczne niskiego napięcia. Część 4-41: Instalacje dla zapewnienia bezpieczeństwa. Ochrona przed porażeniem elektrycznym.
5. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Budownictwa z dnia 17 listopada 2016 r. w sprawie sposobu deklarowania właściwości użytkowych wyrobów budowlanych oraz sposobu znakowania ich znakiem budowlanym (Dz.U. z 2016 r. poz. 1966).
6. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o wyrobach budowlanych ( Dz. U. z 2021 r. poz. 1213).
7. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej nr 305/2011  z dnia 9 marca 2011 r. ustanawiające zharmonizowane warunki wprowadzania do obrotu wyrobów budowlanych i uchylające dyrektywę Rady 90/106/EWG.
8. J. Wiatr, A. Boczkowski, M. Orzechowski, Ochrona przeciwporażeniowa oraz dobór przewodów i ich zabezpieczeń w instalacjach elektrycznych niskiego napięcia, Wydanie II poprawione i rozszerzone, Grupa Medium, Warszawa 2017.
9. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 sierpnia 2021 r. w sprawie szczegółowych warunków bezpieczeństwa i higieny służby strażaków Państwowej Straży Pożarnej (Dz. U. z 2021 r. poz. 1681).

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!