Ochrona przed pożarem z wykorzystaniem wyłączników różnicowoprądowych i urządzeń do detekcji zwarć łukowych
Protection against fire with the use of residual current devices and arc fault detection devices
Rys. 4. Iskrzenie: a) równoległe przy zwarciu oporowym L-N, b) równoległe doziemne przy zwarciu oporowym L-PE, c) szeregowe przy uszkodzeniu żyły L; MCB (ang. Miniature Circuit-Breaker) – wyłącznik nadprądowy, RCD (ang. Residual Current Device) – wyłącznik różnicowoprądowy, rys. S. Czapp
Jeżeli na drodze prądu upływowego znajdują się elementy o charakterze rezystancyjnym i są palne, to prąd ten może nagrzać je do wysokiej temperatury i wywołać pożar. Zapalić może się pył przewodzący, zwęglona izolacja lub materiały stykające się z gorącym elementem, przez który przepływa prąd upływowy [2, 5, 6]. Pożar może również powstać w wyniku zwarcia doziemnego łukowego lub iskrzenia w obwodzie, w którym pogorszyło się połączenie przewodu bądź doszło do jego zmiażdżenia.
Zobacz także
dr hab. inż. Paweł Piotrowski, Mateusz Piotrowski, mgr inż. Julian Wiatr Analiza statystyczna danych historycznych oraz prognozy do roku 2021 liczby pożarów budynków spowodowanych niesprawną instalacją elektryczną lub przyłączonymi do niej urządzeniami elektrycznymi
Pożary budynków to zjawisko w dużym stopniu losowe. Wzrost liczby budynków na terenie Polski, wzrost liczby niefachowo wykonanych instalacji elektrycznych, wzrost niskiej jakości elementów zastosowanych...
Pożary budynków to zjawisko w dużym stopniu losowe. Wzrost liczby budynków na terenie Polski, wzrost liczby niefachowo wykonanych instalacji elektrycznych, wzrost niskiej jakości elementów zastosowanych do ich wykonania oraz malejąca jakość urządzeń elektrycznych mogą być potencjalną przyczyną wzrostu liczby pożarów budynków. Nowym, potencjalnym źródłem pożarów są również instalowane coraz bardziej masowo na dachach budynków systemy fotowoltaiczne oraz punkty ładowania pojazdów elektrycznych wewnątrz...
Ela-compil sp. z o.o. Czy system wykrywania pożaru naprawdę chroni?
W systemach bezpieczeństwa pożarowego dwa pojęcia – sterowanie i nadzorowanie – są często używane zamiennie, co bywa mylące. W rzeczywistości pełnią one odmienne funkcje, mają różne cele i wpływają na...
W systemach bezpieczeństwa pożarowego dwa pojęcia – sterowanie i nadzorowanie – są często używane zamiennie, co bywa mylące. W rzeczywistości pełnią one odmienne funkcje, mają różne cele i wpływają na efektywność całej instalacji. Rozumienie tych różnic jest kluczowe, jeśli zależy nam na niezawodnej ochronie życia i mienia.
mgr inż. Piotr Wasiucionek Zgodnie z warunkami technicznymi, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [1], „Przeciwpożarowy wyłącznik prądu, odcinający dopływ prądu do wszystkich obwodów, z wyjątkiem obwodów zasilających instalacje i urządzenia, których funkcjonowanie jest niezbędne podczas pożaru, należy stosować w strefach pożarowych o kubaturze przekraczającej 1000 m3 lub zawierających strefy zagrożone wybuchem.
![Zgodnie z warunkami technicznymi, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [1], „Przeciwpożarowy wyłącznik prądu, odcinający dopływ prądu do wszystkich obwodów, z wyjątkiem obwodów zasilających instalacje i urządzenia, których funkcjonowanie jest niezbędne podczas pożaru, należy stosować w strefach pożarowych o kubaturze przekraczającej 1000 m3 lub zawierających strefy zagrożone wybuchem.](https://www.elektro.info.pl/media/cache/full/data/202402/pwp-fot1.jpg)
Zgodnie z warunkami technicznymi, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [1], „Przeciwpożarowy wyłącznik prądu, odcinający dopływ prądu do wszystkich obwodów, z wyjątkiem obwodów zasilających...
Zgodnie z warunkami technicznymi, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [1], „Przeciwpożarowy wyłącznik prądu, odcinający dopływ prądu do wszystkich obwodów, z wyjątkiem obwodów zasilających instalacje i urządzenia, których funkcjonowanie jest niezbędne podczas pożaru, należy stosować w strefach pożarowych o kubaturze przekraczającej 1000 m sześc. lub zawierających strefy zagrożone wybuchem.*)
W artykule:• Wyłączniki różnicowoprądowe w ochronie przeciwpożarowej• Urządzenia do detekcji zwarć łukowych |
StreszczenieW artykule przedstawiono zasady stosowania wyłączników różnicowoprądowych w ochronie przed pożarem i zwrócono uwagę na przypadki, w których mogą one nie działać, mimo występującego zagrożenia pożarowego. Zaprezentowano charakterystyki wyzwalania urządzeń do detekcji zwarć łukowych, które są nowym rodzajem zabezpieczeń, zalecanym do instalacji elektrycznych obiektów o zwiększonym zagrożeniu pożarowym.AbstractPrinciples of application of residual current devices in protection against fire have been presented. Special cases, in which residual current devices are ineffective in such a type of protection, are indicated. Tripping characteristics of a new type of a protective device against fire – arc fault detection device – are discussed. These devices are recommended to be installed in buildings with increased fire hazard. |
Jako pierwotne kryterium ochrony od skutków zwarć rezystancyjnych można przyjąć zależność prądu niezapalającego od czasu, co przedstawiono na rysunku 1., lub prądu zapalającego z różnym prawdopodobieństwem określony materiał [1, 6, 9]. Badając materiały należy odwzorować najmniej korzystne warunki ich użytkowania (np. niską wilgotność). Jeżeli próbie są poddawane materiały organiczne, np. drewno, słoma, to należy uwzględnić ich stopniowe przechodzenie do fazy piroforycznej w temp. 100ºC pod wpływem prądu niezapalającego, co znacznie obniża odporność ogniową – temperatura zapłonu maleje z 250ºC nawet do 120ºC [6].
Rys. 1. Zależność prądu niezapalającego od czasu jego przepływu wyznaczona dla warstwy pyłu węglowego [6, 9]
Zagrożenie pożarowe można znacznie ograniczyć, jeżeli obwód jest chroniony wyłącznikiem różnicowoprądowym. Nie dopuści on do długotrwałego upływu prądu o dużej wartości, który wydzielając znaczną ilość ciepła mógłby spowodować pożar. Są również pomysły, aby wyłącznik różnicowoprądowy wykorzystać jako element wykonawczy czujników przeciwpożarowych [8], a nawet umieszczać w instalacjach bezpieczeństwa [3], ale tego drugiego jednak nie dopuszcza norma [17].
Zabezpieczeniem dedykowanym do ochrony przed pożarem w instalacjach niskiego napięcia jest urządzenie do detekcji zwarć łukowych (AFDD – ang. Arc Fault Detection Device). Urządzenia te wykrywają zarówno zwarcia łukowe wielkoprądowe, jak i małoprądowe iskrzenie szeregowe, podczas którego nie ma różnicy prądów, a więc nie wykrywają go wyłączniki różnicowoprądowe. Ze względu na niewielką wartość prądu przy iskrzeniu szeregowym również nie ma co liczyć na zadziałanie zabezpieczenia nadprądowego.
Wyłączniki różnicowoprądowe w ochronie przeciwpożarowej
Wydzielająca się moc cieplna przy płynącym prądzie upływowym to iloczyn tego prądu oraz napięcia względem ziemi:
gdzie:
Pc – moc cieplna wydzielająca się przy przepływie prądu upływowego,
Uo – napięcie względem ziemi,
Iu – prąd upływowy.
Jeżeli prąd upływowy Iu z zależności (1) zastąpić znamionowym prądem różnicowym zadziałania wyłącznika różnicowoprądowego IΔn, to w instalacji o napięciu 230 V wydzieli się moc cieplna nie większa niż podana w tabeli 1.
Tab. 1. Największa moc cieplna pochodząca od prądu upływowego, która może wydzielić się w instalacji o napięciu Uo = 230 V w zależności od prądu IΔn wyłącznika różnicowoprądowego
Do niedawna przyjmowano, że do ochrony przed pożarem, który może powstać przy doziemieniu, nadają się wyłączniki różnicowoprądowe o prądzie IΔn ≤ 500 mA. Stanowi o tym zapis normy PN-IEC 60364-4-482:1999 [15]:
Punkt 482.2.10 – Do ochrony przeciwpożarowej nadają się wyłączniki różnicowoprądowe o znamionowym prądzie różnicowym zadziałania nie większym niż 500 mA.
Jednakże w późniejszych latach zapisy odnoszące się do stosowania wyłączników różnicowoprądowych w ochronie przed pożarem pojawiły się w innych arkuszach normy PN-HD 60364 i wymagania w zakresie znamionowego prądu różnicowego zadziałania zostały zaostrzone, co podano poniżej.
PN-HD 60364-4-42:2011 [13], Punkt 422.3.9 – Obwody odbiorcze i odbiorniki elektryczne w pomieszczeniach, w których ze względu na rodzaj produkcji lub charakter składowanych materiałów występuje ryzyko pożarowe, należy chronić przed skutkami uszkodzenia izolacji w następujący sposób:
a) W układzie TN i w układzie TT należy stosować wyłączniki różnicowoprądowe o IΔn ≤ 300 mA. Jeżeli zwarcia oporowe mogłyby wywołać pożar, np. w obwodach ogrzewania sufitowego, to należy stosować wyłączniki różnicowoprądowe o IΔn ≤ 30 mA.
b) W układzie IT należy stosować urządzenia monitorujące stan izolacji, obejmujące całą instalację, lub urządzenia monitorujące prąd różnicowy (RCM – ang. Residual Current Monitor) w obwodach odbiorczych. Wymienione urządzenia powinny być wyposażone w optyczną i akustyczną sygnalizację uszkodzenia. Alternatywnie można zastosować wyłączniki różnicowoprądowe – ich znamionowy prąd różnicowy zadziałania powinien być taki jak w punkcie a). (…)
Powyższe wymagania dotyczą również obwodów przechodzących przez te pomieszczenia.
PN-HD 60364-5-53:2016-02 [16], Punkty 532.2, 532.3
532.2 Wyłączniki różnicowoprądowe w ochronie przed pożarem.
Wyłączniki różnicowoprądowe powinny mieć znamionowy prąd różnicowy zadziałania nie większy niż 300 mA. Powinny być zainstalowane na początku chronionego obwodu.
532.3 Urządzenia monitorujące prąd różnicowy (RCM) w ochronie przed pożarem w układzie IT.
Jeżeli instalacja o układzie IT jest nadzorowana przez osoby wykwalifikowane lub poinstruowane, to zamiast wyłączników różnicowoprądowych można stosować urządzenia RCM. Urządzenia te powinny być zainstalowane na początku obwodów odbiorczych i działać na sygnał optyczny i akustyczny. Prąd różnicowy zadziałania nie powinien przekraczać 300 mA.
Zapis odnośnie do stosowania wyłączników różnicowoprądowych jest również zwarty w normie dotyczącej kabli grzewczych i wbudowanych systemów grzewczych [18]. Należy jednak zwrócić uwagę, że wymaganie stosowania w tych obwodach wyłączników różnicowoprądowych wysokoczułych (In ≤30mA) jest związane z ochroną przeciwporażeniową uzupełniającą, a nie przeciwpożarową. Oczywiście zainstalowanie wymaganego wyłącznika wysokoczułego zapewnia i tę ochronę. Poniżej podano postanowienie zaczerpnięte z normy [18]: PN-HD 60364-7-753:2014-12 [18], Punkt 753.415.1.1 – Obwody zasilające urządzenia grzejne powinny być objęte ochroną uzupełniającą za pomocą wyłączników różnicowoprądowych o IΔn ≤ 30 mA. Nie dopuszcza się wyłączników różnicowoprądowych zwłocznych.
Z powyższych zapisów wynika, że do ochrony przed pożarem aktualnie należy stosować wyłączniki różnicowoprądowe o prądzie IΔn ≤ 300 mA, co wyróżniono w tab. 1 wytłuszczoną czcionką (w wyjątkowych przypadkach IΔn ≤ 30 mA). Domyślnie chodzi o instalacje 230/400 V – w instalacjach o innym napięciu prąd ten jest inny (rys. 2.).
Rys. 2. Znamionowy prąd różnicowy zadziałania wyłącznika różnicowoprądowego IΔn w zależności od napięcia obwodu względem ziemi Uo oraz przyjętego poziomu minimalnej mocy cieplnej zapalającej [6]
Dla określonej mocy cieplnej, w miarę zwiększania się napięcia względem ziemi, maleje największy dopuszczalny znamionowy prąd różnicowy zadziałania wyłącznika różnicowoprądowego. Zatem przyjmując jako dopuszczalną moc cieplną 69 W, w instalacji o napięciu nominalnym względem ziemi równym 400 V największy dopuszczalny znamionowy prąd różnicowy zadziałania wyłącznika różnicowoprądowego wynosi 100 mA (69 W/400 V = 172 mA ⇒ IΔn ≤ 100 mA), a nie 300 mA. Przy zmniejszaniu się napięcia prąd ten rośnie.
Z punktu widzenia ochrony przed pożarem stosowanie wyłączników różnicowoprądowych w obwodach jednofazowych nie budzi wątpliwości. Prąd upływowy jest źródłem różnicy prądów i jeżeli jest on dostatecznie duży, to wyłącznik reaguje. Dyskusyjna jest jednak skuteczność tych wyłączników w ochronie przed pożarem w obwodach trójfazowych. Jednoczesny upływ prądu o podobnej wartości ze wszystkich faz skutkuje prądem różnicowym zbliżonym do zera (rys. 3c).
Rys. 3. Wypadkowy prąd upływowy Isum w obwodzie trójfazowym, w którym występują upływy IR o charakterze czynnym z: a) fazy L1, b) faz L1 i L2, c) wszystkich faz, rys. S. Czapp
Izolacja może być w katastrofalnym stanie, zagrożenie pożarowe duże, a wyłącznik różnicowoprądowy nie zadziała. Brak zadziałania może wystąpić także wtedy, gdy prąd różnicowy jest silnie odkształcony [4]. I to niezależnie od tego, czy jest to obwód trójfazowy, czy jednofazowy. Jak widać, w pewnych przypadkach ostrożnie należy oceniać skuteczność ochrony przed pożarem z wykorzystaniem zabezpieczeń różnicowoprądowych.
Urządzenia do detekcji zwarć łukowych
Zagrożenie pożarem pojawia się także w wyniku iskrzenia/zwarcia łukowego w instalacji elektrycznej. Zakłócenie takie mogą wykryć wyłączniki różnicowoprądowe i/lub zabezpieczenia nadprądowe, ale są przypadki, że żadne z nich nie będzie reagować. Wtedy z pomocą przychodzą urządzenia do detekcji zwarć łukowych (AFDD). Jest to nowy rodzaj zabezpieczenia, które dopiero zaczyna pojawiać się w krajowych instalacjach elektrycznych. Urządzenia te od wielu lat są stosowane w USA [10], a od niedawna wymaga się ich instalowania w Niemczech [7].
Jeżeli w obwodzie zdarzy się zwarcie oporowe między przewodami fazowymi lub fazowym a neutralnym z udziałem łuku elektrycznego (rys. 4a), to przy odpowiednio dużej wartości prądu zwarciowego można liczyć na zadziałanie zabezpieczenia nadprądowego (MCB). W przypadku zwarć między przewodem fazowym a przewodem ochronnym może zadziałać zabezpieczenie różnicowoprądowe (RCD) i/lub zabezpieczenie nadprądowe (MCB) – rys. 4b. Na zadziałanie zabezpieczenia RCD nie ma co liczyć w przypadku iskrzenia szeregowego (rys. 4c), bo nie ma różnicy prądów. W ograniczonym zakresie (tylko przy odpowiednio dużym prądzie) może zadziałać MCB. Przy łuku szeregowym prąd jest stosunkowo mały, ponieważ jest równocześnie prądem obciążenia odbiornika.
Rys. 4. Iskrzenie: a) równoległe przy zwarciu oporowym L-N, b) równoległe doziemne przy zwarciu oporowym L-PE, c) szeregowe przy uszkodzeniu żyły L; MCB (ang. Miniature Circuit-Breaker) – wyłącznik nadprądowy, RCD (ang. Residual Current Device) – wyłącznik różnicowoprądowy, rys. S. Czapp
Wymagania stawiane urządzeniom AFDD są zawarte w normie PN-EN 62606:2014-05 [12]. Norma ta wyróżnia trzy rodzaje łuku (iskrzenia) z punktu widzenia stosowania urządzeń AFDD:
- łuk równoległy – występuje wtedy, gdy prąd łuku płynie między przewodami czynnymi (uszkodzenie pokazane na rysunku 4a),
- łuk doziemny – występuje wtedy, gdy prąd łuku płynie między przewodem czynnym a ziemią (uszkodzenie pokazane na rysunku 4b); z punktu widzenia właściwości łuku, w szczególności wartości prądu, ten rodzaj łuku też jest łukiem równoległym,
- łuk szeregowy – występuje wtedy, gdy prąd łuku jest równocześnie prądem obciążenia odbiornika (uszkodzenie pokazane na rysunku 4c).
Wymagania odnośnie do reakcji na uszkodzenia w obwodzie zależą od tego, czy łuk jest małoprądowy (do 63 A), czy wielkoprądowy (powyżej 63 A). W przypadku tego pierwszego określa się największy dopuszczalny czas działania tb w zależności od wartości prądu łuku Iarc (rys. 5.). Przy prądzie o wartości 2,5 A czas działania AFDD nie powinien przekraczać 1 s, natomiast przy 63 A nie powinno to być więcej niż 0,12 s.
Rys. 5. Charakterystyka działania AFDD przy występowaniu łuku małoprądowego (do 63 A) [12], gdzie: tb – największy dopuszczalny czas działania AFDD, Iarc – prąd łuku
W przypadku łuku wielkoprądowego określa się największą dopuszczalną liczbę N półfal prądu o częstotliwości sieciowej (w czasie nie dłuższym niż 0,5 s) w funkcji wartości spodziewanego prądu przed wystąpieniem łuku Ip-arc (rys. 6). Przy prądzie o wartości 75 A liczba ta wynosi 12, a dla prądu w przedziale 150÷500 A jest to 8. Łuk małoprądowy może wystąpić przy przerwaniu żyły przewodu (iskrzenie/łuk szeregowy) oraz np. przy oporowych zwarciach doziemnych. Łuk wielkoprądowy występuje przy zwarciach doziemnych w układzie TN lub między przewodami czynnymi.
Rys. 6. Charakterystyka działania AFDD przy występowaniu łuku wielkoprądowego (powyżej 63 A) [12]; N – największa dopuszczalna liczba półfal prądu o częstotliwości sieciowej, Ip-arc – spodziewany prąd przed wystąpieniem łuku
Urządzenia do detekcji zwarć łukowych nie powinny reagować na łuk, który pojawia się podczas normalnej pracy urządzeń elektrycznych. Łuk ten może pojawiać się przy załączaniu urządzeń oświetleniowych, elektronicznych oraz towarzyszyć pracy silnika narzędzia ręcznego, np. wiertarki. Prawidłowe odróżnienie łuku zakłóceniowego od łuku roboczego nie jest zadaniem łatwym i wymaga zastosowania dość skomplikowanego układu detekcji i identyfikacji parametrów łuku. Kryterium decydującym o zadziałaniu zabezpieczenia nie może być wyłącznie wartość skuteczna ani amplituda prądu, ponieważ przy łuku szeregowym wartości te są małe, mogą być wyraźnie mniejsze niż prąd obciążenia w nieuszkodzonym obwodzie, a zagrożenie pożarowe występuje. Aby nie dochodziło do zbędnych zadziałań AFDD, norma [12] określa parametry łuku probierczego, na który zabezpieczenia AFDD powinny reagować, a także przypadki występowania łuku (załączanie/praca urządzeń powszechnego użytku), przy których nie powinny one działać.
Urządzenia AFDD mogą być wykonane jako odrębne aparaty lub mogą być zintegrowane z wyłącznikiem różnicowoprądowym i/lub wyłącznikiem nadprądowym. Norma [12] podaje wiele wartości wymaganych lub zalecanych, z których najważniejsze z punktu widzenia doboru AFDD to:
- Napięcie znamionowe Un
Zalecane wartości to 230 V oraz 120 V (USA).
- Prąd znamionowy ciągły In
Zalecane wartości to 6 – 8 – 10 – 13 – 16 – 20 – 25 – 32 – 40 – 50 – 63 A.
- Częstotliwość znamionowa f
Zalecane wartości to 50 Hz i 60 Hz; jeżeli urządzenie jest przeznaczone do innej częstotliwości, należy oznaczyć to na nim oraz wykonać odpowiednie testy przy tej częstotliwości.
- Zdolność załączania i wyłączania prądu Im,
- Zdolność załączania i wyłączania prądu przez jeden biegun Im1.
Najmniejsza wymagana wartość obu prądów (Im oraz Im1) to 10In, ale nie mniej niż 500 A. Podobne wymagania stawia się wyłącznikom różnicowoprądowym bez wbudowanego zabezpieczenia nadprądowego [6, 11]. Zatem urządzeniu AFDD powinno towarzyszyć zabezpieczenie nadprądowe.
- Prąd zwarciowy umowny Inc,
- Prąd zwarciowy umowny jednego bieguna Inc1.
Znormalizowane wartości tych prądów (prądów, które AFDD jest w stanie przetrzymać pod warunkiem dobezpieczenia przez odpowiednie zabezpieczenie nadprądowe) są następujące:
3 – 4,5 – 6 – 10 – 20 – 25 kA.
Postanowienia dotyczące stosowania AFDD do ochrony przez skutki iskrzenia/zwarć łukowych w instalacjach niskiego napięcia są zawarte normie PN-HD 60364-4-42:2011/A1:2015-01 [14]. Zgodnie z tą normą ochronę taką zaleca się stosować m.in. w sypialniach, domach drewnianych, magazynach z materiałami łatwopalnymi, stolarniach, stodołach. Poniżej przytoczono oryginalny zapis z normy PN-HD 60364-4-42:2011/A1:2015-01 [14]:
„421.7. Zaleca się zastosowanie specjalnych środków w celu ochrony przed skutkami zwarć łukowych w obwodach końcowych:
- w pomieszczeniach z miejscami przeznaczonymi do spania; w miejscach, w których występuje ryzyko pożaru ze względu na charakter produkcji lub rodzaj składowanych materiałów, tzn. lokalizacje BE2 (np. stodoły, zakłady obróbki drewna, magazyny materiałów łatwopalnych);
- w obiektach wykonanych z materiałów łatwopalnych, tzn. lokalizacje CA2 (np. domy drewniane);
- w strukturach rozprzestrzeniających ogień, tzn. lokalizacje CB2;
- lokalizacje, w których znajdują się dobra znacznej wartości. (…)
W obwodach ac zastosowanie urządzeń do wykrywania zwarć łukowych (AFDD) zgodnych z IEC 62606 spełnia wyżej wymienione zalecenia.”
Wnioski
Stosowanie wyłączników różnicowoprądowych o znamionowym prądzie różnicowym zadziałania nie większym niż 300 mA może zwiększyć bezpieczeństwo pożarowe w budynkach. Należy jednak pamiętać, że w niektórych przypadkach wyłącznik różnicowoprądowy może nie wykryć prądu o znacznej wartości. Chodzi o prąd różnicowy silnie odkształcony lub gdy jest on wynikiem pogarszającego się stanu izolacji w obwodzie trójfazowym.
Zabezpieczeniem przeznaczonym do ochrony przed pożarem jest urządzenie do detekcji zwarć łukowych AFDD. Jest ono w stanie wykryć w szczególności tzw. iskrzenie szeregowe, które charakteryzuje się stosunkowo małym prądem i nie pojawia się prąd różnicowy.
Literatura
- Chybowski R., Szmitkowski J.: Zagrożenie pożarowe stwarzane przez prądy upływowe. Wiadomości Elektrotechniczne, 1993, nr 6, s. 214-216.
- Chybowski R.: Wpływ degradacji izolacji roboczej przewodów instalacyjnych na działanie wyłącznika różnicowoprądowego. XV Konferencja Naukowo-Techniczna „Bezpieczeństwo Elektryczne ELSAF 2005” i V Szkoła Ochrony Przeciwporażeniowej, Wrocław, 14-16.09.2005, s. 80-85.
- Chybowski R., Gosiewski M.: Wyłącznik różnicowoprądowy w obwodach bezpieczeństwa. XIX Konferencja Naukowo-Techniczna „Bezpieczeństwo Elektryczne ELSAF 2013” i IX Szkoła Ochrony Przeciwporażeniowej, Szklarska Poręba, 25-27.09.2013, s. 117-122.
- Czapp S.: The effect of earth fault current harmonics on tripping of residual current devices. International School on Nonsinusoidal Currents and Compensation, IX Conference-Seminar ISNCC 2008, Łagów, Poland, 10-13 June 2008, IEEE Xplore.
- Czapp S.: Wyłączniki różnicowoprądowe i urządzenia do detekcji zwarć łukowych w ochronie przed pożarem. XXII Konferencja Naukowo-Techniczna „Bezpieczeństwo Elektryczne ELSAF 2019” i XII Szkoła Ochrony Przeciwporażeniowej, Karpacz, 24-27.09.2019, s. 61-69.
- Czapp S., Musiał E.: Wyłączniki ochronne różnicowoprądowe – część 2. Monografie INPE, zeszyt 59, 2017, COSiW SEP, Warszawa, Zakład Wydawniczy INPE w Bełchatowie, ISBN 978-83-945411-4-9.
- DIN VDE 0100-420:2016-02 Errichten von Niederspannungsanlagen Teil 4-42: Schutzmaßnahmen – Schutz gegen thermische Auswirkungen.
- Konieczny J., Zacirka R.: Wykorzystanie wyłączników różnicowoprądowych jako elementów wykonawczych dla czujników przeciwpożarowych. XIX Konferencja Naukowo-Techniczna „Bezpieczeństwo Elektryczne ELSAF 2013” i IX Szkoła Ochrony Przeciwporażeniowej, Szklarska Poręba, 25-27.09.2013, s. 123-128.
- Krasucki F.: Zagrożenia elektryczne w górnictwie. Wyd. Śląsk, Katowice 1984.
- National Electrical Code (NEC), 2008.
- PN-EN 61008-1:2013-05 (wersja angielska) Wyłączniki różnicowoprądowe bez wbudowanego zabezpieczenia nadprądowego do użytku domowego i podobnego (RCCB) – Część 1: Postanowienia ogólne.
- PN-EN 62606:2014-05 (wersja angielska) Wymagania ogólne dla urządzeń do detekcji zwarć łukowych.
- PN-HD 60364-4-42:2011 (wersja polska) Instalacje elektryczne niskiego napięcia – Część 4-42: Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa – Ochrona przed skutkami oddziaływania cieplnego.
- PN-HD 60364-4-42:2011/A1:2015-01 (wersja polska) Instalacje elektryczne niskiego napięcia – Część 4-42: Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa – Ochrona przed skutkami oddziaływania cieplnego.
- PN-IEC 60364-4-482:1999 (wersja polska) Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych – Ochrona dla zapewnienia bezpieczeństwa – Dobór środków ochrony w zależności od wpływów zewnętrznych – Ochrona przeciwpożarowa.
- PN-HD 60364-5-53:2016-02 (wersja polska) Instalacje elektryczne niskiego napięcia – Część 5-53: Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego – Aparatura rozdzielcza i sterownicza.
- PN-HD 60364-5-56:2019-01 (wersja angielska) Instalacje elektryczne niskiego napięcia – Część 5-56: Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego – Instalacje bezpieczeństwa.
- PN-HD 60364-7-753:2014-12 (wersja angielska) Instalacje elektryczne niskiego napięcia – Część 7-753: Wymagania dotyczące specjalnych instalacji lub lokalizacji – Kable grzewcze i wbudowane systemy grzewcze.
