Programowanie pracy odbiorników i niekonwencjonalnych źródeł energii w budynku energooszczędnym

Ograniczanie niepożądanego wpły­wu moż­na zrealizo­wać przez wprowadzenie dodatkowych prze­gród dla strumienia ciepła w postaci rolet, markiz lub zasłon. Uzys­kamy tym sposobem zmniejszenie stru­mienia cie­pła wpływającego nie­ko­rzys­tnie (również ekonomicznie) na komfort cieplny po­miesz­czeń.

Kosz­tem nie­wiel­kiego poboru energii elektrycznej przez układ ste­ro­wania np. roletami, układ pozwoli zmniejszyć, w pew­nych granicach, ilość energii (ciepła lub chłodu) niezbędnej dla utrzymania stałej tempera­tury wewnątrz budynku. Podnosi to efektywność energetyczną budyn­ku, jednak wymaga zastosowania niezależnego ukła­du automatyki, który może być zastąpiony przez jedną z funkcji instalacji inteligentnych.

Drugim czynnikiem wpływającym na określenie ener­gochłonności budynku, który jest uwzględniony przy sporządzaniu audytu energetycznego, jest energia (także moc) pobierana na cele oświetleniowe, przeli­czo­na na ilość dostarczonej energii pierwotnej.

Energia pobrana przez pozostałe odbiorniki energii elektrycznej zainstalowane w budynku zależy od jego prze­z­naczenia oraz przyzwyczajeń jego użytkowni­ków – mieszkańców, a w przypadku obiektu przemysło­we­go – od wyposażenia linii technologicznych związa­nych z jego przeznaczeniem.

Ograniczając rozważania do instalacji elektrycznych ja­ko technicznego wyposażenia budynku [6, 10] można przyjąć, że dokonanie rozdziału obwodów instalacji od­biorczej jest związane z rodzajem zasilanych odbiorników.

Taki podział uwzględnia jedynie funkcjonalność obwo­dów instalacji odbiorczej. Jest on istotny w przypadku wystąpienia uszkodzenia instalacji (zwarcia, przecią­żenia, przepięcia itp) dla podniesienia pewności pracy pozostałych grup. Zakładając konieczność sterowania poborem mocy, wykonywaną przez użyt­kownika w celu realizacji przy­jętych zasad zarządzania pobieraną ener­gią, ograni­czenie rozdziału obwodów do grupy odbiorni­ków oświetleniowych i pozostałych nie jest wystarcza­jące.

Rozdział musi uwzględniać dodatkowo obec­ność lokalnych źródeł energii elektrycznej zasil­anych odnawialną energią pierwotną (OZE) [8] oraz zasady gospodarowania tą energią. Tym samym pojawia się problem priorytetów zasilania odbiorników energii.

Podział obwodów instalacji odbiorczej

Na rysunku 1. przedstawiono uproszczony schemat in­sta­lacji elektrycznej budynku, zasilanej z własnych źródeł energii elektrycznej pozyskanej z OZE, głównie z agregatu ogniw fotowoltaicznych [1, 7] oraz z sieci nis­kie­go napięcia. Dodatkowo założono, że obiekt jest zasilany z sieci in­te­ligen­tnej – smart grid, z tego powodu powstają dodatkowe uwarunkowania [2, 4, 12, 13, 14, 15]. Między innymi w układzie zasilania zain­stalowany jest dwu­kwa­dran­towy licznik energii elektrycznej, który pozwala jednocześnie rozliczać energię pobraną z lokalnej sieci oraz do niej wprowadzoną.

Kryterium uprzywilejowania

Biorąc pod uwagę ograniczenia związane z pracą og­niw fotowoltaicznych zaproponowano podział obwo­dów instalacji odbiorczej na trzy grupy: standardowe, uprzywilejowane i preferowane [9]. Można w ten spo­sób dodatkowo wydzielić podgrupę odbiorników zasilanych przez to źródło energii.

Pozwala to przede wszyst­kim dopasować moc pobie­raną przez grupę odbiorników do mocy znamionowej dy­s­ponowanego źródła. Jest to istotne w przypadku wy­stąpienia awarii zasilania z sieci i konieczności ogra­ni­czenia pobieranej mocy wymuszonego przez układ sterowania FACTS (ang. Flexible alternating current transmission system) sieci inteligentnej (smart grid).

Brak rozdziału obwodów odbiorczych (również wlz) prowadzi albo do całkowitego odcięcia zasilania (od­cią­żenie), albo uniemożliwia elastyczne sterowanie poborem mocy wewnątrz sieci inteligentnej [10]. Dalszym skutkiem braku możliwości sterowania pracą odbiorników jest brak wykorzystania efektów stero­wa­nia pracą systemu elektroenergetycznego wynikających z zastoso­wania systemów teleinformatycznych [11].

Kryterium funkcjonalności

Podział obwodów instalacji odbiorczej według funk­cjonalności poszczególnych odbiorów jest stoso­wany w instalacjach tradycyjnych [6].

Wydziela się odbiorniki oświetleniowe, a pozostałe gru­puje, uwzględniając ich moc oraz przeznaczenie – głów­nie są to obwody gniazd wtyczkowych oraz odbior­niki na stałe przyłączone do instalacji zasilającej. Na rysunku 1. wyróżniono fragment instalacji zawierającej obwody oświetleniowe i gniazd wtyczkowych zaliczonych do grupy uprzywilejowanych.

Celem nadrzędnym stosowania układów sterowania poborem energii jest uzyskanie najniższego z moż­li­wych poboru energii bez utraty poczucia komfortu przez użytkownika budynku. W tym celu niezbędne jest opracowanie algorytmu sterowania pracą odbiorników energii elektrycznej (również ciepła lub chłodu) zapewniającego osiągnię­cie planowanego poziomu efektywności energetycznej budynku.

Algorytm sterowania napędem rolet

Sterowanie położeniem rolet można wykonywać ręcznie lub automatycznie. Funkcjonalność ro­lety wzrasta w przypadku sterowania automa­tycz­nego, które odbywa się zgodnie z jakąś (określoną) procedurą. Zarówno sterowanie ręczne, jak i automatyczne opisane jest algorytmem.

Układ zasilania napędu rolet – sterowanie ręczne

Obwód instalacji elektrycznej zasilającej układ napędu rolet oprócz typowych zabezpie­czeń zawiera prze­kaźnik albo stycznik, przy większych mocach silnika. Schemat toru zasilania przedstawiono na rysunku 2.

Asynchroniczny silnik jednofazowy prądu przemien­nego zasilany jest z tablicy zasilającej przewodem o trzech żyłach: L – fazowa, N – neutralna, PE – ochron­na. Żyła ochronna jest połączona z obudową napędu. Obwód zasilania zawiera zabezpieczenie różnicowo­prą­dowe (F1) oraz nadprądowe z wy­z­walaniem elektromagnetycznym i termicznym (F2). Przełącznik W1 ma trzy położenia stabilne, które wyznaczają sposób pracy silnika napędu rolet (rys. 2.). W pozycji: 1 – podnoszenie rolety; 2 – silnik wyłączo­ny, roleta pozostaje w pozycji osiągniętej, w mo­mencie wyłączenia zasilania, zarówno podczas podnoszenia, jak i opuszczania; 3 – opuszczanie rolety.

Wewnątrz obu­dowy napędu zamontowane są wyłączniki krań­cowe, które odcinają zasilanie w chwili uzyskania przez roletę pozycji w pełni podniesionej lub opusz­czonej. Przestawienie wyłącznika z pozycji 1 na 3 powoduje zmianę kierunku obrotów silnika i tym samym zmianę kierunku ruchu rolety.

Sterowanie ręczne realizowane przez opisany układ wymaga zainicjowania procesu zmiany położenia rolety przez użytkownika. Proces ten można zautomatyzować przez zastąpienie przełącznika W1 układem sterowania. Sche­mat układu ze sterowaniem automatycznym pokazano na rysun­ku 3. W tym układzie położenie lamel rolety (lub żaluzji) można uzależnić od pory dnia, temperatury wew­nętrz­nej lub/i zewnętrznej oraz prędkości wiatru. Impulsy sterujące pochodzą wówczas od czujników wymienionych wielkości. Układ umożliwia również sterowanie ręczne.

Sposób wykorzystania instalacji, zbudowanej z wykorzystaniem jednego z dostępnych powszechnie systemów instalacji inteligentnych, opisano w kolej­nych punktach tego rozdziału.

Układ zasilania napędu rolet – sterowanie automatyczne

Do automatycznego sterowania ruchem rolety zastosowano system instalacji inteligentnej LCN (Local Control Network – lokalnej sieci sterującej) [3, 5]. Charakteryzuje się on tym, że sygnały sterujące układami wykonawczymi są w sposób cyfrowy wysy­łane żyłą D przewodu normalnej instalacji elektrycznej, odbiorczej (rys. 4.). Obwód sterowania zamyka się przez przewód neutralny N. Prąd zasilający sterowany odbiornik dopływa żyłą L i powraca do źródła żyłą N. Żyła neutralna N odgrywa podwójną rolę, dlatego należy to uwzględnić przy zabezpieczaniu obwodu za pomocą zabezpieczenia różnicowoprądowego, że musi ono obejmować również żyłę D [5].

Stan pracy odbiornika Odb jest wymuszany przy­ciskami przyłączonymi do wejścia T modułu logicz­nego. Mo­duł z przyciskami znajduje się w pusz­ce in­sta­lacyjnej, a moduł wykonawczy zamontowany jest w rozdzielnicy.

Do sterowania można wykorzystać cztery przyciski z ta­beli A modułu logicznego. Sterowanie odbywa się za pomocą przekaźnika – funkcji wbudowanej w algorytm działania modułu. W wariancie pierwszym wyko­rzy­stać można tylko jeden przycisk, natomiast w drugim – dwa albo wszystkie (cztery). Przyciski będą pełniły następujące funkcje:

• P1 – przycisk pierwszy – po jednym, krótkim naciśnięciu ruch rolety w górę, po ponownym krót­kim naciśnię­ciu – ruch rolety w dół, realizacja przez przełączanie się przekaźnika,
• P2 – przycisk drugi – po krótkim naciśnięciu zatrzy­manie ruchu rolety (stop), po naciśnięciu przycisku następuje zawsze zmiana kierunku ruchu,
• P3 – przycisk trzeci – przyciśnięcie długie, ruch rolety w górę, puszczenie przycisku, zatrzymanie ruchu ro­lety, w położeniu, które roleta do tej pory uzyskała,
• P4 – przycisk trzeci – przyciśnięcie długie, ruch rolety w dół, puszczenie przycisku, zatrzymanie ruchu rolety, w położeniu, które roleta do tej pory uzyskała.

Za naciśnięcie krótkie uważa się takie, które trwa około 0,2 s.

Opis działania przedstawiony w formie graficznej pokazano na rysunku 5. Romby obrazują sprawdzenie wart­ości logicznej zmiennych, w tym przypadku stany łączników P1, P2. Ponadto wprowadzono zmienne S i D opisujące stan pracy silnika oraz kierunek ruchu rolety (w rzeczywistości kierunek obrotów silnika).

Każda ze zmiennych może przyjąć tylko dwie war­tości: fałsz przypisany do wartości 0 (styki roz­warte) zmiennej oraz prawda przypisana do wartości 1 (styki zwarte). Jako kryterium wyboru dalszego dzia­łania sprawdzać można dowolny z tych stanów. Przyjmując, że wartość 1 oznacza styk zamknięty (czyli prąd do­pływa do silnika lub przycisk jest naciśnięty), werbalny opis badania stanu przycisku P1 brzmi wtedy następująco: czy naciśnięto przycisk P1? Jeżeli tak, to P1=1, jeżeli nie to P1=0.

Kwadraty lub prostokąty opisują działania – wymuszenie zmiany położenia styków prze­kaźników w układzie zasilania silnika rolety, na przykład dla opuszczania D=1, a dla podnoszenia D=0. Są to informacje wyznaczające żądaną pozycję styków przekaźnika określającego kierunek obrotów silnika. Oprócz tego opisany jest stan styków S prze­kaźnika załączającego i wyłączającego zasilanie silnika. Stan wyłączników krańcowych poło­żenia dolnego WKD=0 albo górnego WKG=0 oznacza osiągnięcie danej pozycji krańcowej i tym samym otwarcie styków w obwodzie zasilania silnika, który wtedy zatrzymuje swój bieg. Funkcję tę realizuje zes­pół styków wbudowany do układu napędowego, dla­tego w algorytmie nie uwzględniono stanu tych styków.

Algorytm przedstawiony na rysunku 5a opisuje proces sterowania pozycją rolety za pomocą jednego przycisku P1. Przekaźnik realizujący zmianę kierunku obrotów silnika ma styki normalnie rozwarte (NO – normally open), zamykające obwód (zwierające się) po podaniu napięcia na cewkę przekaźnika i styki normalnie zwarte (zamknięte) (NC – normally closed) w stanie beznapięciowym cewki i rozwierające się po podaniu napięcia na cewkę.

W stanie początkowym – cewka nie jest zasilana, zmienna opisująca kierunek ruchu rolety przyjmuje wartość D=1, co oznacza, że możliwy jest ruch rolety w dół, aż do osiągnięcia pozycji skrajnej. Ruch ten uaktywnia naciśnięcie przycisku P1. Po osiągnięciu pozycji krańcowej, dolnej, wyłącznik krańcowy (WKD) rozewrze się i odetnie przepływ prądu do silnika. Ponowne naciśnięcie przycisku P1 wymusi ruch rolety w górę, ponieważ przekaźnik D zmienił stan, nie jest pobudzony, stąd D=0. Po osiągnięciu górnej pozycji skrajnej zasilanie silnika ustanie wskutek zadziałania wyłącznika skrajnego WKG wbudowanego w układ na­pę­dowy. Zmiana kie­runku ruchu rolety odbywa się cyklicznie po każdym naciśnięciu przycisku P1.

Opisany algorytm sterowania (rys. 5a) jest prosty, ale układ nie pozwala zatrzymać ruchu rolety w dowolnej pozycji między górną i dolną skrajną. Umożliwia to układ przedstawiony na rysunku 5b ruch rolety można zatrzymać w dowolnej chwili naciśnięciem przy­cisku P2. Naciśnięcie przycisku P1 spowoduje zmia­nę kierunku ruchu rolety według algorytmu z rysunku 5a.

Opisane algorytmy można rozbudować, zwiększając liczbę i zakres warunków ograniczających realizo­wa­ne procedury sterowania, na przykład: o funkcje realizowane przyciskami 3 i 4. W celu uniknięcia przypad­ko­wych zadziałań układu należy zawsze ustalić warunki początkowe, które muszą być spełnione, aby układ znaj­dował się w stanie bezpiecznym dla użytkownika i sterowanego urządzenia.

Zaproponowany algorytm działania można zastosować do sterowania pracą dowolnego odbiornika energii – zarówno elektrycznej, jak i chło­du lub ciepła oraz mediów: wody i gazu. Fragment instalacji pokazany na rysunku 6. zawiera elementy umożliwiające sterowanie procesem pozycjo­no­wania rolety.

Działanie układu można opisać następująco. Styki przekaźnika R1 zasilają silnik rolety w czasie jej podnoszenia lub opuszczania, a przekaźnik R2 ustala kierunek obrotów silnika, czyli kierunek ruchu rolety – opuszczanie lub podnoszenie. Pracą obu przekaźników steruje układ logiczny, który jest zaimplementowany w modułach instalacji inteligentnej, w tym przypadku w module SH+ [3]. Układ ten realizuje funkcje opisane w algorytmie sterowania położeniem lamel rolety.

Stany pracy układu są wymuszane przyciskami P1, P2, P3, P4, które uaktywniać będą funkcje zdefiniowane w algorytmie. W układach instalacji inteligentnych kolej­ność numerowania przycisków nie ma znaczenia, istotna jest funkcja przypisana danemu przyciskowi. Wyróżnia się jednak czas wywierania nacisku na przycisk – krótko (około 0,2 s) lub długo oraz moment ustania nacisku, czyli puszczenia przycisku.

Powiązania między sygnałem pochodzącym od przy­cisków, czujników, przekaźników czy innych urządzeń sterujących realizowane są za pomocą funkcji logicznych (iloczyn suma, negacja itd.) oraz czterech tabel oznaczonych jako A, B, C i D [3].

Algorytm sterowania doświetlaniem pomieszczenia

Znaczącym udziałem w pobieranej przez odbiorców bytowo-komunalnych energii elektrycznej charaktery­zują się odbiorniki oświetleniowe. W bilansie mocy czteropokojowego mieszkania (z odpowiednią po­wierz­chnią towarzyszącą) moc zainsta­lowana urządzeń oświetleniowych wynosi około 2 kW. Z tego powodu działa­nia wpływające na ograniczenie poboru mocy na cele oświe­tle­niowe mogą zdecydowanie podnieść efek­tyw­ność energetyczną budynku. Dotyczy to rów­nież bu­dyn­ków i obiektów użyteczności publicznej. Obniże­nie poboru energii moż­na uzyskać dwojako: obniżyć moc urzą­dzenia i zarazem podnieść jego sprawność ener­ge­tycz­ną albo ograniczyć, bez obniżania komfortu, czas i spo­sób jego użyt­kowania.

Czas użytkowania oświetlenia wynika z przyzwyczajeń i potrzeb użytkownika pomieszczenia. Jednak przede wszystkim wynika również z pory doby i czasu nasło­necznienia [14]. Z badań opisanych w pracy [14] wynika, iż średni, roczny (z wielolecia 1884-2010) czas usłonecznienia – czas operacji promieniowania sło­necznego – w Krakowie wynosi 1547,5 godziny.

Czas, w którym chwilowe, maksymalne natężenie pro­mie­nio­wania słonecznego wynosi ponad 1000 W/m², występuje w okresie letnim (od maja do lipca), nawet przy zachmurzeniu dochodzącym od 40 do 75%, w zależności od rodzaju chmur. Czas nasłonecznienia wpływa również na poziom mocy generowanej przez agregat ogniw fotowoltaicznych. Co praw­da czas ten jest wydłużony o okres, w którym energię dostarcza bateria akumulatorów, jednak jest ściśle ograniczony jej pojemnością, stanem naładowania oraz mocą zasilanych urzą­dzeń.

Doświetlanie – częściowe oświetlenie pomieszczenia w ce­lu wyrównania poziomu natężenia oświetlenia po­wie­rzchni roboczych uzyskać można projektując insta­lację zasilającą źródła światła w sposób przed­stawiony na rysunku 7. Ograniczenie mocy pobieranej przez instalacje oświetleniowe uzyskane przez włączenie tylko jej części jest najprostszym sposobem zmniejsze­nia poboru energii elektrycznej.

Utworzono grupy lamp, opisane literami A, B, C i D, które zasilane są przez układ sterujący wartością emi­towanego strumienia świetlnego. Doświetlenie powo­duje wyłączenie lamp w grupach A i B (znajdują się w stre­fie położonej blisko okien) oraz możliwość regulacji strumienia w grupie lamp C. W przypadku, gdy poziom natężenia oświetlenia jest niewystarczający, załączane są strefy A i B z poziomem wyznaczonym przez układ automatycznego pomiaru natężenia w pomieszczeniu.

Do wysterowania tego procesu wystarczy jeden z przycisków w module GT12. Jego naciśnięcie powoduje uaktywnienie procesu doświetlania, po ponownym naciśnięciu układ oświetleniowy wraca do normalnego stanu. Dwa przyciski normalnie sterujące oświetleniem poz­walają załączyć i wyłączyć oświetlenie wszystkich stref (A, B, C) po naciśnięciu krótkim oraz zmniejszyć lub zwiększyć natężenie oświetlenia po naciśnięciu dłu­gim i puszczeniu przycisku, odpowiednio: wyłącz lub załącz).

Regulacja mocy – natężenia oświetlenia jest realizowana przez układ logiczny instalacji inteligen­tnej zamon­towany na tablicy zasilającej (LCN-HU) oraz układ logiczny zamontowany w puszce insta­la­cyj­nej (LCN-UPP) wraz zespołem przycisków GT12. Algorytm doboru natężenia strumienia świetlnego emitowanego przez elektryczne źródła światła można dowolnie komplikować używając do tego celu funkcji logicznych zaimplementowanych w modułach logicznych.

Moduł HU charakteryzuje się możliwością płynnego sterowania strumieniem świetlnym emitowanym przez źródło. Sygnał sterujący może mieć postać analogową (poziom napięcia w przedziale 0–10 V) oraz cyfrową do współpracy z systemem DALI). W omawianym przypadku grupy oświetleniowe A i B są sterowane wspólnym sygnałem 0–10 V z wyjścia 1, a grupa C z wyjścia 2. Oprawy oświetleniowe strefy D są załączane od­dziel­nie, ponieważ stanowią fragment instalacji oświetlenia iluminacyjnego.

Programowanie pracy źródeł zasilania budynku

Ogólne uwagi związane ze współpracą lokalnego źródła energii elektrycznej z mikrosiecią opisano w pracy [13]. Jednym z uwarunkowań tam opisanych jest prognoza obciążenia oraz prognoza warunków pogodowych istotnych dla pracy danego źródła, na przykład ogniw fotowoltaicznych czy wiatraka.

Do opracowania programu pracy agregatu ogniw fotowoltaicznych niezbędna jest prognoza sum promieniowania słonecznego, dla wiatraków wartość prędkości wiatru oraz okresu jej występowania, a także opadów na terenie zlewni cieku, na którym zain­stalowano małą elektrownię wodną (MEW). W analizowanym przypadku prognozowanie pracy źródeł energii ograniczono do energii pro­mie­nio­wania Słońca.

Prognozy opadów są dość dobrze opracowane (np. meteo ICM) natomiast poziom zachmurzenia można określić dla konkretnego przedziału czasu z błędem od około 22% dla danego miesiąca do 42% dla wybranej doby [14]. Do prognozowania tego parametru, jako narzędzie, stosuje się sieć neuronową w postaci perceptronu wielowarstwowego.

Znajomość nasłonecznienia pozwala przewidzieć okresy, w których wydajność źródła w postaci agregatu ogniw fotowoltaicznych będzie ograniczona. Do wyko­nania stosownych obliczeń niezbędna jest baza danych meteorologicznych, głównie nasłonecznienia (w tym zachmurzenia). Ewentualne braki dostatecznej operacji Słońca pokrywa energia gromadzona w baterii akumulatorów. Technika określania dysponowanej po­jem­ności akumulatorów może być wzorowana na procesach stosowanych przy realizacji gospodarki zbiornikowej w elektrowni wodnej. W odniesieniu do akumulatorów byłby to aktualizowany na bieżąco wykres C (t) – pojemność dysponowana jako efekt bi­lansu ładunku władowanego i pobranego.

Podsumowanie

Problem programowania pracy lokalnych źródeł energii zasilających budynek charakteryzują dwa punkty odniesienia – widziany od strony mikrosieci, do której przyłączone są źródła i drugi, związany z instalacją odbiorczą zasilaną przez te źródła. Moc źródeł, na ogół wynikająca z warunków dostępności i rodzaju OZE oraz kosztów inwestycyjnych, może przekraczać poziom mocy zapotrzebowanej przez odbiorców w rozpatrywanym budynku (budynkach) i wówczas nadwyżka jest eksportowana do mikrosieci. Przy mocy zainstalowanej źródeł mniejszej od zapotrzebowanej deficyt mocy jest pokrywany przez źródła według algorytmu akceptowanego przez mikrosieć. Oznacza to, że pobór mocy powinien być przewidywalny na poziomie styku mikrosieci i SEE – systemu elektroenergetycznego.

Część odbiorcza toru zasilania energią może być sterowana w ramach instalacji inteligentnych budynków. Informacje, które opisują profil energe­tyczny odbiorców, są odwzorowane w urządzeniach pomiarowo-roz­liczeniowych (licznikach). Integracja tych informacji na poziomie mikrosieci pozwala optymalizować zarówno koszt generacji w tej sieci jak i na poziomie SEE [12].

Ten efekt można uzyskać wówczas, kiedy informacje służące do podejmowania decyzji są bieżąco aktualizowane. Dołączenie aktualnych danych pogodo­wych do bazy danych elektroenergetycznych pozwala precyzować możliwości lokalnych źródeł energii, tworzących podstawę zasilania mikrosieci, wpływa korzystnie na planowanie pracy tych źródeł energii elektrycznej, które są silnie uzależnione od stanu pogody – wiatraków i ogniw fotowoltaicznych.

***

Tekst artykułu prezentowanego w formie referatu na XV Sympozjum z cyklu „Współczesne urządzenia oraz usługi elektroenergetyczne, telekomunikacyjne i informatyczne” pt. „Klasyczne i inteligentne sieci oraz instalacje – projektowanie, budowa, eksploatacja”, Poznań 21–22 listopada 2012 r.

Literatura

1. Chwieduk D., Wykorzystanie promieniowania słonecznego dla potrzeb produkcji ciepła i energii elektrycznej. IV Międzynarodowa Konf. Proce­so­rów Energii ECO-€uro-Energia. Bydgoszcz 2007. s. 151–155.
2. Kacejko P., Generacja rozproszona w systemie elektroenergetycznym, Wydawnictwo Politechniki Lubelskiej, Lublin, 2004
3. Katalog systemu instalacji inteligentnych LCN. 
4. Kowalska A., Wilczyński A., Źródła rozproszone w systemie elektroenergetycznym. Wyd. Kaprint, Lublin 2007. ISBN- 978-83-915429-5-8
5. LCN-Local Control Network. Opis sytemu. Per­fekcyjna technika automatyzacji budynku. Issendorf GmbH.
6. Markiewicz H., Instalacje elektryczne. WNT Warszawa 
7. Photovoltaic energy barometer. Systemes solaires. Le journal des energies renouvelable. No 184/2008. s. 49–70
8. Paska J., Surma T., Wytwarzanie energii elektrycznej z zasobów odnawialnych w Polsce i Unii Europejskiej. Rynek Energii Elektrycznej REE’08. Rynek Energii Zesz. tematyczny nr I(II) maj 2008. s. 61–68.
9. Sroczan E., Cechy współczesnych systemów zarządzania energią. W: X Sympozjum „Współczesne urządzenia oraz usługi elektroenergetyczne, informatyczne i telekomunikacyjne. Zintegrowane zarządzanie energią w budynkach”. Wyd. Oddz. Pozn. SEP. Poznań 2007. s. 7-11. 
10. Sroczan E., Nowoczesne wyposażenie techniczne domu jednorodzinnego. Instalacje elektryczne. PWRiL Poznań 2004.
11. Sroczan E., Współczesne narzędzia teleinfor­ma­tyczne stosowane do zarządzania energią, Rynek Energii, Nr 1(50)/2004. s. 2-11 
12. Sroczan E., Symulacja zmienności obciążenia w mi­krosieci zawierającej elektrownie zasilane z od­nawialnych źródeł energii. W: X Sympozjum „Współczesne urządzenia oraz usługi elektroenergetyczne, informatyczne i telekomunikacyjne. Wyd. Oddz. Pozn. SEP. Poznań 2011. s. 
13. Szwed P., Współpraca dużej farmy wiatrowej z lokalnym systemem elektro­ener­ge­ty­cznym. ape ’03-Present-Day Problems of Power Engineering, Jurata, Poland. 2003. T.IV. s. 15–20 
14. Trajer J., Czekalski D., Prognozowanie sum promieniowania słonecznego, Polska Energetyka Słoneczna, nr 2-4/2011, s.39-41
15. Zaporowski B., Rozwój technologii wytwarzania energii elektrycznej, Zesz. Nauk. Pol. Poznańskiej, Elektryka nr 49/2005. s. 101–135.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!