Co każdy elektroinstalator powinien wiedzieć na temat rozdzielnic nn montowanych w instalacjach elektrycznych
Praktyczne wskazówki
Wszystkie aparaty łączeniowe i ochronne muszą znaleźć się w rozdzielnicach, razem z aparaturą pomocniczą, połączeniami elektrycznymi i osprzętem. Fot. Uesa
Ustawa Prawo budowlane [1] wymaga, aby budynki były wyposażane w różne urządzenia budowlane, zapewniające możliwość użytkowania tychże budynków zgodnie z ich przeznaczeniem. Urządzenia budowlane, podobnie jak cały budynek, podlegają przepisom techniczno-budowlanym, publikowanym przez administrację rządową na mocy delegacji ustawy [1]. Za najważniejszy zbiór przepisów prawnych jest uznawane Rozporządzenie w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [2].
W artykule
|
StreszczenieW artykule zawarto wskazówki i sugestie kierowane do elektroinstalatorów w związku z rozdzielnicami niskiego napięcia montowanymi w instalacjach elektrycznych budynków. AbstractThis article provides tips and suggestions for electrical installers regarding low-voltage switchboards installed in building electrical systems. |
Jednym z urządzeń budowlanych jest instalacja elektryczna budynku. W projektach architektoniczno-budowlanych, również w projektach technicznych, odnajdujemy fragmenty (rozdziały) dotyczące tej instalacji, wykonane przez projektantów posiadających uprawnienia budowlane w zakresie sieci, instalacji i urządzeń elektrycznych i elektroenergetycznych. Po zatwierdzeniu przez organ administracji rządowej, projekt architektoniczno-budowlany staje się dokumentem urzędowym, wiążącym wszystkich aktorów rynku inwestycyjnego, łącznie z projektantami. Natomiast od projektu technicznego wymagana jest zgodność z zatwierdzonym projektem architektoniczno-budowlanym oraz ustawiczna aktualność względem decyzji podejmowanych przez projektanta w ramach nadzoru autorskiego.
Brak kompetencji
Wykonawcy nie mają kompetencji do samowolnego ingerowania w ustalenia zawarte w projekcie architektoniczno-budowlanym i projekcie technicznym. W szczególności elektroinstalatorzy nie mają prawa do zmieniania zatwierdzonych schematów elektrycznych. Nie mogą „upraszczać” instalacji poprzez usuwanie niektórych aparatów: wyłączników różnicowoprądowych, ograniczników przepięć, rozłączników izolacyjnych, wskaźników napięcia lub innych komponentów dobranych przez projektanta. Nie mają uprawnień do obniżania parametrów wytrzymałościowych aparatów. Nie mają uprawnień do zmieniania charakterystyk wyzwalania wyłączników, zwłaszcza ze skutkiem utraty selektywności wyłączania.
Rozdzielnice
Niezależnie od tego, czy projektant zadysponował lokowanie aparatów w rozdzielnicach, czy tego nie zrobił, wykonawca nie ma wyboru. Wszystkie aparaty łączeniowe i ochronne muszą znaleźć się w rozdzielnicach, razem z aparaturą pomocniczą, połączeniami elektrycznymi i osprzętem, we wspólnych obudowach o wymaganych stopniach ochrony IP oraz IK. Dawniej stosowano rozproszoną zabudowę aparatów (głównie gniazd bezpiecznikowych i łączników pakietowych) w różnych miejscach pomieszczeń, najczęściej w pobliżu odbiorników. Bezpieczniki topikowe występowały zazwyczaj parami, bo 1-fazowe odbiorniki pracowały na napięciach międzyprzewodowych. Ślady starej koncepcji odnaleźć można na stronach przedwojennych katalogów sprzętu instalacyjnego i książek z popularnej niegdyś serii „Biblioteka Montera i Technika Elektrycznego”. Obecnie jedynym akceptowanym rozwiązaniem instalacyjnym jest grupowanie aparatów i tworzenie z nich rozdzielnic. Obudowy aparatów łączeniowych, ochronnych i pomocniczych są standaryzowane, co znacznie ułatwia komponowanie rozdzielnic w obudowach przeznaczonych do aparatury modułowej. Jest rzeczą dziwną i niezrozumiałą, dlaczego w Rozporządzeniu w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, w dziale IV – rozdział 8. pt. „Instalacja elektryczna” – nie ma (i nigdy wcześniej nie było) żadnej wzmianki o rozdzielnicach. Na skutek tego zaniedbania niektórzy elektroinstalatorzy, ale również osoby funkcyjne i organy administracji rządowej, nie uważały za stosowne odnosić swej działalności do unijnego prawodawstwa technicznego dotyczącego rozdzielnic. W rezultacie użytkownicy zasiedlali – i nadal zasiedlają – lokale wyposażone w niezgodne z przepisami, kiepskie i niebezpieczne rozdzielnice.
Produkcja rozdzielnic
Produkcja rozdzielnic nie jest objęta żadną koncesją. Rozdzielnice może produkować każdy przedsiębiorca, który dysponuje odpowiednią wiedzą techniczną i prawną. Ta wiedza powinna umożliwiać i zapewniać wytwarzanie rozdzielnic jakościowo dobrych, czyli akceptowanych przez użytkowników końcowych i przez Unię Europejską. Intuicyjnie wyczuwamy, że użytkownik zazwyczaj akceptuje rozdzielnicę ładną, funkcjonalną, z zamykającymi się drzwiczkami i dopasowaną do lokalnych warunków. W zasadzie powinien odmówić kupowania wyrobu niskiej jakości, ale nie zawsze potrafi go rozpoznać. A na etapie zasiedlania lokalu nabytego od dewelopera, kwestionowanie jakości zainstalowanej rozdzielnicy wydaje się zupełnie nierealne. Na szczęście ingeruje Unia Europejska, która kierując się imperatywem personalnego bezpieczeństwa wymaga – i są to wymagania prawnie wiążące – aby rozdzielnice nie stwarzały zagrożeń (elektrycznych, mechanicznych, chemicznych, temperaturowych, pożarowych, świetlnych, akustycznych), nie emitowały zakłóceń oraz były odporne na zakłócenia zewnętrzne, czyli pracowały niezawodnie.
Na inwestycyjnym rynku funkcjonują wyspecjalizowani producenci wielkich, skomplikowanych układowo i technologicznie rozdzielnic. Dysponują fachową kadrą technologów i kontrolerów oraz dobrze wyposażonymi halami montażowymi. Zapytajmy, czy niewielkie, niezbyt skomplikowane technologicznie rozdzielnice instalacyjne da się produkować bezpośrednio na budowie? Żaden akt prawny tego nie zabrania, choć z powodu prymitywnych warunków lokalowych, trudnych warunków atmosferycznych, słabego wyposażenia w specjalistyczne maszyny i elektronarzędzia montażowe oraz zazwyczaj ubogiego zapasu normaliów montażowych, wykonawstwo rozdzielnic wprost na obiekcie nie jest rozwiązaniem zalecanym. Rozdzielnic instalacyjnych nie musimy, wręcz nawet nie powinniśmy produkować na budowie. Lepsze warunki montażowe osiągniemy choćby na bezpośrednim zapleczu budowy, a optymalne – na głębokim zapleczu, czyli w siedzibie firmy, gdzie powinien funkcjonować choćby niewielki, ale dobrze wyposażony warsztat produkcyjny.
Przepisy prawne
Unijne, a w ślad za nim nasze krajowe prawodawstwo techniczne uważa rozdzielnice za samodzielne, niskonapięciowe urządzenia elektryczne – nazywane też sprzętem elektrycznym nn – których udostępnianie (sprzedaż, przekazanie) na Europejskim Obszarze Gospodarczym (EOG) jest obwarowane wymogiem spełnienia unijnych wymagań prawnych. Są one zapisane w unijnych aktach prawnych, implementowanych na obszar Polski poprzez ustawy lub ministerialne rozporządzenia. Zatem podejmowane czasem próby podważania ich legalności nie mają żadnego sensu. Wspomniane wymagania formalne są takie same dla rozdzielnic olbrzymich, dużych, średnich i małych, natomiast wynikające z nich specyfikacje konkretnych wymagań technicznych znacznie się od siebie różnią. Najłatwiejsze do spełnienia są wymagania techniczne odnoszące się właśnie do małych rozdzielnic instalacyjnych, ograniczonych wielkością prądu znamionowego i spodziewanego prądu zwarciowego.
Ingerencja prawa unijnego w sferę jakości wyrobów (w tym rozdzielnic nn) jest konsekwencją realizacji jednej z idei, przyświecających powojennej integracji europejskiej. To idea swobodnego przepływu towarów na jednolitym europejskim rynku. Aby swobodny przepływ towarów nie niósł ze sobą zagrożeń i nie wytwarzał atmosfery niechęci czy wrogości, należało na wyroby nałożyć jednolite wymagania jakościowe. Pojawiły się dyrektywy tzw. starego podejścia, dotyczące poszczególnych wyrobów kwalifikowanych do swobodnego przepływu. Potem pojawiły się dyrektywy tzw. nowego i globalnego podejścia, obejmujące poszczególne sektory gospodarcze oraz cały rynek. Wreszcie zaostrzono i przyspieszono harmonizację krajowych systemów prawnych – poprzez uchwalanie rozporządzeń UE.
Do prawnych obowiązków producenta należy odszukanie unijnych aktów prawnych, odnoszących się do wszystkich potencjalnych zagrożeń, jakie mogą wystąpić w związku z eksploatacją jego wyrobu. W przypadku standardowych rozdzielnic instalacyjnych nn jest to pakiet składający się z trzech dyrektyw UE:
a) z dyrektywy niskonapięciowej LVD [3];
b) z dyrektywy kompatybilnościowej EMC [4];
c) z dyrektywy toksycznej RoHS2 [5], skorygowanej dyrektywą delegowaną RoHS3 [6].
Wyżej wymienione dyrektywy stawiają przed producentem następujące formalne wymagania:
1) producent ma obowiązek sporządzić dokumentację techniczną rozdzielnicy, uwzględniającą tzw. „wymagania zasadnicze” zapisane w dyrektywach, i przechowywać ją przez 10 lat;
2) rozdzielnica powinna być wyprodukowana zgodnie z ww. „wymaganiami zasadniczymi”;
3) producent powinien przeprowadzić procedurę oceny zgodności co najmniej według najłagodniejszego Modułu „A”, potwierdzającą osiągnięcie ww. „wymagań zasadniczych”;
4) producent ma obowiązek umieszczenia na rozdzielnicy oznakowania CE;
5) producent ma obowiązek wystawienia deklaracji zgodności UE i przechowywania jej przez 10 lat;
6) producent powinien umieścić na rozdzielnicy informacje umożliwiające pełną identyfikację wyrobu i jego producenta;
7) producent powinien dołączyć do rozdzielnicy dokumenty towarzyszące, zawierające instrukcję obsługi oraz wszystkie informacje dotyczące bezpieczeństwa.
Uwaga: w przypadku rozdzielnic o specjalnym zastosowaniu lub specjalnej lokalizacji, producent powinien uwzględnić dodatkowe wymagania pochodzące z innego aktu, np. z dyrektywy maszynowej MD, dyrektywy wybuchowej ATEX, rozporządzenia budowlanego CPR lub innego.
„Wymagania zasadnicze”, nazywane również w prawodawstwie unijnym „celami bezpieczeństwa” lub „celami związanymi z bezpieczeństwem”, są formułowane życzeniowo (intencjonalnie), co uniemożliwia ich bezpośrednie zastosowanie w praktyce produkcyjnej.
W przypadku standardowych rozdzielnic instalacyjnych nn unijny prawodawca życzy sobie, aby zapewniały one wysoki poziom ochrony zdrowia i bezpieczeństwa ludzi, zwierząt i mienia, aby nie emitowały nadmiernych zaburzeń elektromagnetycznych i były odporne na dopuszczalny poziom zaburzeń obcych oraz aby nie zawierały w sobie nadmiernych ilości substancji toksycznych. Do prawnych obowiązków producenta należy odszukanie właściwych specyfikacji wymagań technicznych lub procedur postępowania, umożliwiających spełnienie „wymagań zasadniczych”. Poszukiwania należy rozpoczynać od europejskich norm zharmonizowanych.
Normy zharmonizowane
Europejskie normy są opracowywane przez trzy – niezależne od unijnej administracji – europejskie organy normalizacyjne: CENELEC i CEN w Brukseli oraz ETSI w Sophii-Antipolis. Niektóre z europejskich norm, przygotowane specjalnie na unijne zlecenia, są harmonizowane przez Komisję UE z poszczególnymi dyrektywami. Po opublikowaniu w Dzienniku Urzędowym UE, norma zharmonizowana nabywa cechę domniemania zgodności i staje się specyficznym aktem unijnego prawa. Spełnienie wymagań technicznych wyspecyfikowanych w takiej normie pozwala domniemywać spełnienie „wymagań zasadniczych” zapisanych w dyrektywie, z którą norma jest zharmonizowana.
Normami zharmonizowanymi z dyrektywami LVD oraz EMC są normy serii 61439, publikowane przez PKN jako Polskie Normy PN-EN 61439 lub PN-EN IEC 61439. Norma 61439-3 [7] jest normą produktową rozdzielnic DBO przeznaczonych do obsługiwania przez osoby postronne. Norma 61439-2 [8] jest normą produktową rozdzielnic PSC do rozdziału energii, wymagających obsługi przez wykwalifikowany personel. Każda z norm produktowych odsyła czytelnika do normy 61439-1 [9], zawierającej postanowienia ogólne.
Procedury kontrolne
Oprócz specyfikacji wymagań technicznych, normy 61439 [7, 8, 9] zawierają opisy dwóch procedur kontrolnych. Są nimi: weryfikacja projektowa (ang. design verification), zastępująca dotychczasowe badania typu z ekstrapolacją wyników, oraz weryfikacja wyrobu (ang. routine verification), poszerzająca dotychczasowe badania wyrobu. Pozytywne wyniki obu weryfikacji wyczerpują wymagania prawne, dotyczące oceny zgodności według Modułu A. Każda wykryta niezgodność powinna wywoływać działania naprawcze, prowadzone aż do uzyskania pozytywnej konkluzji.
Weryfikacja projektowa jest walidacją dokumentacji wykonawczej na zgodność z wymaganiami powołanych norm. Weryfikator ma do dyspozycji trzy metody weryfikacji: badanie weryfikujące, porównanie weryfikujące i ocenę weryfikującą. Metody są sobie równoważne, ale ich dostępność dla różnych sprawdzeń jest ograniczona. Zawsze, gdy dostępna jest metoda badań weryfikujących, można i należy wykorzystywać wyniki badań typu, udostępnione przez producentów pierwotnych (dostawcę systemu rozdzielczego, obudowy, systemu szyn prądowych, technologii połączeń bezobsługowych, technologii izolowania, systemu przeciwłukowego itp.). Norma wymaga wykonania 12 sprawdzeń:
1) sprawdzenie wytrzymałości materiałów i części (odporności na korozję, stabilności cieplnej, odporności na promieniowanie UV, warunków podnoszenia, wytrzymałości na uderzenia IK, trwałości znakowania, działania mechanicznego);
2) sprawdzenie stopnia ochrony obudowy IP;
3) sprawdzenie wytrzymałości dielektrycznej w jej geometrycznym aspekcie (odstępów izolacyjnych powietrznych);
4) sprawdzenie wytrzymałości dielektrycznej w jej geometrycznym aspekcie (odstępów izolacyjnych powierzchniowych);
5) sprawdzenie rozwiązań ochrony przeciwporażeniowej w odniesieniu do klasy urządzenia oraz kontrola integralności obwodów ochronnych;
6) sprawdzenie zabudowy łączników oraz pozostałych aparatów;
7) sprawdzenie wewnętrznych obwodów i połączeń elektrycznych;
8) sprawdzenie zacisków do przewodów zewnętrznych;
9) sprawdzenie wytrzymałości dielektrycznej w jej funkcjonalnym aspekcie (odporności na przebicie);
10) sprawdzenie wydolności cieplnej obudowy (przyrostów temperatury);
11) sprawdzenie wytrzymałości zwarciowej rozdzielnicy oraz wytrzymałości zwarciowej obwodu ochronnego;
12) sprawdzenie kompatybilności elektromagnetycznej.
W raporcie z weryfikacji należy odnotować zastosowane metody weryfikacyjne i wykorzystane dokumenty odniesienia oraz umieścić wykonane obliczenia.
Weryfikacja wyrobu składa się z tradycyjnej kontroli jakości (badań wyrobu) oraz kontroli funkcjonalności, wykonywanych na każdym egzemplarzu wyprodukowanej rozdzielnicy. Zadaniem kontroli jakości jest wykrycie wad materiałowych oraz pomyłek produkcyjnych. Zakres kontroli funkcjonalności zależy od stopnia układowego skomplikowania rozdzielnicy i może podlegać uzgodnieniu pomiędzy producentem a użytkownikiem. Norma wymaga wykonania 9 sprawdzeń – są to:
1) inspekcja stopnia ochrony obudowy IP;
2) inspekcja odstępów izolacyjnych powietrznych i powierzchniowych:
3) inspekcja rozwiązań ochrony przeciwporażeniowej oraz integralności obwodów ochronnych;
4) inspekcja zabudowanej aparatury i osprzętu;
5) inspekcja wewnętrznych obwodów i połączeń elektrycznych;
6) inspekcja zacisków do przewodów zewnętrznych;
7) inspekcja działania mechanicznego;
8) badanie wytrzymałości dielektrycznej lub pomiar rezystancji izolacji;
9) inspekcja oznakowania i oprzewodowania pod względem układowym, badanie działania, funkcjonalne próby pomontażowe.
Normą zharmonizowaną z dyrektywą RoHS2 [5] jest norma 63000, opublikowana przez PKN jako PN-EN IEC 63000 [10]. Zawiera ona algorytm właściwego doboru obcych dokumentów, potwierdzających ograniczoną obecność (nieobecność) substancji niebezpiecznych w zastosowanych materiałach, komponentach i półwyrobach. Wynik weryfikacji na zgodność z dyrektywą RoHS należy odnotować, np. w raporcie z weryfikacji projektowej według norm 61439.
Niezgodności
„Wymagania zasadnicze” dyrektyw [3, 4, 5] oraz specyfikacje wymagań technicznych, zawarte w normach 61439 [7, 8, 9], dają podstawę prawną do kwestionowania wszystkich niedoróbek, fuszerek i oszustw, całego partactwa wyzierającego z wielu nowych rozdzielnic instalacyjnych. Oto przykłady najczęściej spotykanych niezgodności; każda z nich wyklucza możliwość prawnego udostępnienia obarczonego nią urządzenia. Nagminnie stosowane są zbyt małe obudowy, niezapewniające rezerwy miejsca pod przyszłą rozbudowę instalacji. Co więcej, w obudowach brakuje nawet miejsca na prawidłowe rozszycie i rozprowadzenie zewnętrznych przewodów. Można zauważyć, że bywają one wciskane w korpus obudowy za pomocą gumowego młotka. Brak miejsca powoduje też przyleganie przewodów (żył) w jednowarstwowej izolacji do metalowej konstrukcji, nierzadko do jej ostrych krawędzi. Nagminnie węzły rozdziału energii są wykonywane na nieodpowiednim osprzęcie, gdzie pod jeden zacisk 16 – 25 mm2 wpychana jest skrętka kilku żył 1,5 – 2,5 mm2, a cały węzeł „wisi” w powietrzu na żyłach kablowych, bo brakło dla niego miejsca na szynie montażowej. Zazwyczaj liczba zacisków PE dla przewodów zewnętrznych jest mniejsza od liczby podłączanych żył ochronnych, co zmusza do wciskania po 2 – 3 żyły PE pod jeden zacisk. Nagminnie są stosowane izolacyjne złączki PE o niewłaściwej, żółto-zielonej kolorystyce. Często na obudowie rozdzielnicy w klasie I pojawia się symbol klasy II. Zdarzają się przypadki wykonywania WLZ-ów kablem 5-żyłowym i ukrywania piątej, niepodłączonej żyły pod sprasowaną warstwą innych przewodów. Odnaleźć można elektryczne połączenia śrubowe bez zabezpieczenia przed samoluzowaniem, na dodatek niedokręcone optymalnymi momentami dokręcenia. Zdarzają się obudowy uszkodzone, skoszone, rozhermetyzowane, nieosiągające stopnia IP2X. Spotykamy przypadki wypaczonych przednich przegród ochronnych, z uszkodzonymi zamknięciami lub z zameczkami otwieranymi paznokciem lub nożem kuchennym, a na dodatek pozbawione zaślepek po nieobecnych aparatach modułowych. Zdarzają się uziemione konstrukcje w urządzeniach klasy II. Bardzo często aparatura obwodów odpływowych nie jest starannie, jednoznacznie opisana, a przewody odpływowe w ogóle nie są znakowane. Często przewody zewnętrzne są przeciągane przez ostre krawędzie stalowej blachy. Z zasady rozdzielnice nie posiadają oznakowania CE oraz tabliczki znamionowej, a do użytkownika finalnego nie dociera deklaracja zgodności, instrukcja obsługi, żaden schemat ani dokument informujący o parametrach interfejsowych i bezpieczeństwie. Nagminnie konstrukcje wnękowe nie są należycie mocowane do ściennej wnęki, a tylko w nią wciskane. Powszechnym zjawiskiem jest samootwieranie się uszkodzonych drzwiczek albo kolizje drzwiczek z napędami aparatury modułowej. Nigdy nie spotkałem rozdzielnicy DBO przeznaczonej do obsługiwania przez osoby postronne, której właściciel posiadałby instrukcję z wykazem i opisem dozwolonych czynności łączeniowych i serwisowych. No to skąd użytkownik ma wiedzieć, że należy wykonywać okresowe testy wyłączników różnicowoprądowych, a po burzy wizualnie sprawdzać sprawność ograniczników przepięć?
Podsumowanie
Wyprodukowanie i zainstalowanie rozdzielnicy niezgodnej z projektem architektoniczno-budowlanym (i projektem technicznym) i/lub niezgodnej z wymaganiami techniczno-prawnymi jest sprzeczne z zasadami etyki zawodowej, gdyż jest równoznaczne z obniżeniem poziomu bezpieczeństwa eksploatacyjnego całej instalacji elektrycznej. Jest zatem oszustwem wobec klienta docelowego (użytkownika), który – zazwyczaj nieświadomy zagrożeń – latami pozostaje w ich zasięgu. Producent niezgodnego urządzenia i jego instalator narażają się na postępowanie dyscyplinarne ze strony organizacji samorządu zawodowego lub stowarzyszenia zawodowego, do których należą.
Pierwsze i każde następne udostępnienie niezgodnej rozdzielnicy na unijnym rynku (Europejskim Obszarze Gospodarczym) stwarza kolizję z unijnym i krajowym prawodawstwem technicznym. W konflikt prawny wchodzą po kolei wszystkie podmioty gospodarcze, uwikłane w handel feralną rozdzielnicą: producent, przedstawiciel producenta, importer, dystrybutor, główny wykonawca, instalator, deweloper, pośrednik. Łamanie przepisów unijnych transponowanych do prawodawstwa krajowego jest zagrożone sankcjami ustalanymi przez państwa członkowskie. Zgodnie z zaleceniami unijnymi, sankcje – w tym sankcje karne za poważne naruszenia – powinny być proporcjonalne, ale skuteczne i odstraszające.
Wszystkich elektroinstalatorów samodzielnie produkujących rozdzielnice instalacyjne zachęcam do jak najszybszego zapoznania się z obowiązkami prawnymi, ciążącymi na nich jako finalnych producentach rozdzielnic. Dyrektywy w języku polskim są łatwo dostępne w internecie, a zawarte w nich wymagania prawne są czytelne i zrozumiałe w ich intencjonalnym aspekcie. Dostęp do specyfikacji wymagań technicznych zawartych w PN jest nieco utrudniony. Normy trzeba kupić, ale można też korzystać z dostępu oferowanego przez PKN on-line lub w czytelniach stacjonarnych. Członkowie Polskiej Izby Inżynierów Budownictwa mogą korzystać z dostępu do niektórych PN na stronie internetowej PIIB, a członkowie Stowarzyszenia Elektryków Polskich – na stronie internetowej SEP.
Pierwsze kontakty z zapisami norm 61439 [7, 8, 9] bywają deprymujące i zniechęcające. Początkujący czytelnicy bywają oszołomieni liczbą punktów, podpunktów i tiretów, mnogością cech, wymagań, sprawdzeń i powiązań pomiędzy nimi. Dlatego spieszę z zapewnieniem, że wyspecyfikowane wymagania techniczne nie są tak trudne do spełnienia, a procedury kontrolne tak pracochłonne i kosztowne, jakby się to wydawało przy pierwszym przeglądaniu norm. Rozdzielnicom o ograniczonym prądzie znamionowym, ograniczonym napięciu znamionowym i ograniczonej wytrzymałości zwarciowej – czyli właśnie rozdzielnicom instalacyjnym – są z reguły stawiane zredukowane wymagania techniczne.
Dużo sprawdzeń można przeprowadzić w oparciu o wyniki badań typu, udostępnione przez producentów pierwotnych. W niektórych przypadkach wystarczy powołać się na zapis producenta pierwotnego (zawarty np. w karcie katalogowej komponentu), potwierdzający spełnienie konkretnego wymagania lub zgodność z konkretną normą. W szczególności normy 61439 nie wymagają powtarzania badań stopnia ochrony IP. Wystarczy odnieść się do stopnia IP zadeklarowanego przez producenta pierwotnego konstrukcji i sprawdzić miejsca naruszenia ciągłości obudowy (np. miejsca otworowania) metodą oceny weryfikującej. W wielu przypadkach próby napięciowe można zastąpić pomiarem rezystancji izolacji, inspekcją odległości geometrycznych lub skorzystać ze zwolnienia od badań. Niekiedy weryfikację wydolności cieplnej obudowy można przeprowadzić metodą porównania weryfikującego, przy wykorzystaniu checklisty opublikowanej w normie; można też odnieść się do zaleceń publikowanych przez producentów obudów lub zastosować obliczenia ekstrapolacyjne. Przy odpowiednim doborze wyposażenia elektrycznego i zachowaniu reżimu montażowego, można skorzystać ze zwolnień z obowiązku potwierdzania badaniami kompatybilności elektromagnetycznej rozdzielnicy.
Jednakże przy poszukiwaniu odniesień, zwolnień i proceduralnych uproszczeń należy pamiętać, że w ramach weryfikacji projektowej producent finalny zawsze musi samodzielnie wykonać trzy kluczowe sprawdzenia: zabudowanych aparatów, obwodów i połączeń elektrycznych oraz zacisków do kabli zewnętrznych. Procedury przewidują inspekcję pierwszego egzemplarza (eksponatu badawczego), połączoną z oceną weryfikującą. W przypadku rozdzielnic DBO według normy [7], aparatura zabezpieczająca obwody wyjściowe musi być „przeznaczona do obsługiwania przez osoby postronne”. Ponadto, w rozdzielnicach DBO należy zadbać o wyjątkowo przemyślane i staranne ułożenie przewodów niezabezpieczonych zwarciowo (dochodzących do pierwszego aparatu ochronnego od strony zasilania) – tak, aby nie były w stanie zrobić zwarcia międzyfazowego i/lub pomiędzy fazami a ziemią.
Przeglądając teksty najnowszej, jeszcze niezharmonizowanej edycji norm [8, 9], zauważamy tendencję do dalszego urealniania wymagań. Przy wielu sprawdzeniach projektowych, możliwych dotychczas wyłącznie metodą badania weryfikującego, pojawia się dostępność również porównania weryfikującego. Jednocześnie normy artykułują wymaganie, aby obie procedury weryfikacyjne były wykonywane przez lub pod nadzorem osób kompetentnych.
System prawnie wymaganych wewnętrznych kontroli jakości, oświadczeń o zgodności, pomiarów, badań i sprawdzeń oraz inspekcji, kontroli i protokolarnych odbiorów, powinien zapewnić akceptowalny poziom bezpieczeństwa i funkcjonalności obiektów budowlanych przekazywanych do eksploatacji. Niestety, w przypadku instalacji elektrycznych w budynkach, system nie do końca się sprawdza. Uzus pokazuje, że użytkownicy otrzymują rozdzielnice niezgodne, uciążliwe w eksploatacji, z wadami i usterkami stwarzającymi zagrożenia. Najwięcej obiekcji stwarzają rozdzielnice główne w budynkach jednorodzinnych. Może dlatego, że do zawiadomienia o zakończeniu ich budowy inwestor nie musi dołączać protokołów z badań i sprawdzeń przyłączy i instalacji. Niemniej „grzechem pierworodnym” tej niebezpiecznej sytuacji jest brak jakiejkolwiek wzmianki o rozdzielnicach w Rozporządzeniu w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [2]. Dziś mamy szansę, by to niedopatrzenie naprawić bez zbędnej zwłoki.
Trwa proces legislacyjny nowej edycji ministerialnego Rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Projekt z dnia 9 czerwca 2025 r. nowego tekstu Rozporządzenia Ministra Rozwoju i Technologii… jest już po opiniowaniu i po konsultacjach publicznych. Ministerstwo studiuje obecnie stanowiska instytucji opiniujących oraz uwagi i propozycje zgłoszone w ramach konsultacji publicznych. Stowarzyszenie Elektryków Polskich zgłosiło pakiet 78 uwag i propozycji, w tym 4 dotyczące rozdzielnic. SEP zaproponował, by w dotychczasowych paragrafach: §183, §187 oraz §192 umieścić krótkie zapisy o rozdzielnicach, a w załączniku nr 1 dopisać normy 61439 [7, 8, 9]. Tekst projektu z dnia 9 czerwca 2025 r. oraz stanowiska instytucji biorących udział w opiniowaniu i konsultowaniu projektu są udostępnione na stronie internetowej Rządowego Centrum Legislacji [11]. Wyrażam głęboką nadzieję, że ministerialni eksperci nie zignorują uwag SEP (w szczególności propozycji lp. 2, 26, 27 oraz 50) i zapisy dotyczące rozdzielnic instalacyjnych pojawią się w tekście nowego rozporządzenia. Jestem przekonany, że skierują one uwagę wszystkich aktorów rynku budowlanego, w szczególności inspektorów służby państwowego nadzoru budowlanego, na lekceważoną dotychczas problematykę zgodności i jakości elektrycznych rozdzielnic instalacyjnych nn.
Literatura:
- Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane, z późniejszymi zmianami.
- Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie, z późniejszymi zmianami.
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2014/35/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do udostępniania na rynku sprzętu elektrycznego przewidzianego do stosowania w określonych granicach napięcia [LVD].
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2014/30/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do kompatybilności elektromagnetycznej [EMC].
- Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2011/65/UE z dnia 8 czerwca 2011 r. w sprawie ograniczenia stosowania niektórych niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym [RoHS2].
- Dyrektywa delegowana Komisji (UE) nr 2015/863 z dnia 31 marca 2015 r. zmieniająca załącznik II do dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady nr 2011/65/UE w odniesieniu do wykazu substancji objętych ograniczeniem [RoHS3].
- Norma PN-EN 61439-3:2012 Rozdzielnice i sterownice niskonapięciowe. Część 3: Rozdzielnice tablicowe przeznaczone do obsługiwania przez osoby postronne (DBO).
- Norma PN-EN 61439-2:2011 Rozdzielnice i sterownice niskonapięciowe. Część 2: Rozdzielnice i sterownice do rozdziału energii elektrycznej.
- Norma PN-EN 61439-1:2011 Rozdzielnice i sterownice niskonapięciowe. Część 1: Postanowienia ogólne.
- Norma PN-EN IEC 63000:2019-01 Dokumentacja techniczna do oceny produktów elektrycznych i elektronicznych w odniesieniu do ograniczenia substancji niebezpiecznych.
- htpp://www.legislacja.rcl.gov.pl/projekt/12398903 [dostęp: 2.10.2025].








