Źródła i zagrożenia przepięciowe w sieciach i instalacjach elektroenergetycznych (część 3.)
Przepięcia łączeniowe w obwodach pojemnościowych
Schemat ideowy trójfazowej sieci z izolowanym (gdy: Co >> Cz) lub uziemionym (gdy: Cz >> Co) punktem neutralnym źródła zasilającego (węzeł „6”), stosowany do analizy zjawisk łączeniowych przy łączeniu łącznikiem (ŁP) kondensatorów (C) z izolowanym punktem neutralnym (węzeł „5”)
Łączenie obwodów pojemnościowych związane jest z łączeniem kondensatorów oraz nieobciążonych linii napowietrznych lub kablowych. Różne układy sieci SN i nn sprawiają, że istotny wpływ na wartość generowanych przepięć mają nie tylko właściwości stosowanego łącznika (głównie: szybkość wzrostu wytrzymałości połukowej, wytrzymałość elektryczna przerwy międzystykowej, zdolność wyłączania prądów wysokiej częstotliwości, parametry i konfiguracja sieci zasilającej oraz łączonego obwodu), ale także przebieg i wartość napięcia powrotnego pomiędzy stykami łącznika podczas wyłączania.
Analizę przepięć łączeniowych w obwodach pojemnościowych należy rozpatrywać niezależnie do załączania i wyłączania.
W artykule omówiono przepięcia powstające podczas łączenia, tj. załączenia i wyłączania, w sieci elektroenergetycznej kondensatorów, natomiast w przypadku nieobciążonych linii kablowych ograniczono się do wyłączania.
Przepięcia łączeniowe podczas łączenia kondensatorów.
Załączanie kondensatorów
Biorąc pod uwagę charakter zjawisk związanych z załączaniem kondensatorów oraz wartość powstających przepięć, należy wziąć pod uwagę dwa, diametralnie różniące się pomiędzy sobą przypadki [1]:
- załączanie pojedynczego kondensatora,
- załączanie kondensatora do sieci, w której znajdują się inne kondensatory pod napięciem (najczęściej sekcjonowanej baterii kondensatorów),
w sieci trójfazowej z:
- obustronnie uziemionym punktem neutralnym sieci i kondensatorów,
- uziemionym punktem neutralnym sieci i izolowanym kondensatorów,
- obustronnie izolowanym punktem neutralnym sieci i kondensatorów
w warunkach jednoczesnego i niejednoczesnego załączania prądów fazowych.
Niezależnie od ww. układów, każdy proces załączania kondensatorów – obok generowania przepięć – prowadzi też do powstania przetężeń prądowych, które nie są przedmiotem analizy.
Załączanie pojedynczego kondensatora
Na rysunku 1. przedstawiono schemat zastępczy jednofazowego zasilania kondensatora z sieci o parametrach zastępczych R i L.
Rys. 1. Schemat zastępczy jednofazowego zasilania pojedynczego kondensatora o pojemności C [1], gdzie: U – wartość skuteczna napięcia, R – rezystancja, L – indukcyjność sieci zasilającej, W – łącznik
Indukcyjność L układu zasilania wyznaczyć można ze znanej mocy zwarciowej S"K w miejscu przyłączenia kondensatora do sieci, natomiast R – z pomiaru kąta przesunięcia fazowego napięcia i prądu podczas „sztucznego zwarcia” lub impedancji obwodu zwarciowego.
W rzeczywistych warunkach sieciowych pojemność doziemna układu zasilającego Cz jest znacznie mniejsza od pojemności C kondensatora oraz
stąd po zamknięciu styków łącznika W ładowanie kondensatora ma charakter oscylacyjny o częstotliwości
W chwili załączenia kondensatora do sieci, napięcie sieci zasilającej przyjmuje wartość napięcia kondensatora i powoduje pojawienie się w sieci udarowej fali napięciowej (rys. 2.).
Zakładając, że kondensator w chwili załączenia nie jest naładowany, tj. napięcie wynosi zero, amplituda udarowej fali napięciowej Uud osiąga wartość
a jej stromość zależy od parametrów L i Cz sieci zasilającej.
Oprócz fali udarowej, wskutek oscylacji napięcia w układzie sieć zasilająca – kondensator, w obwodzie pojawia się przepięcie, które przy pominięciu tłumienia (tj. R = 0) po czasie odpowiadającym półokresowi częstotliwości fβ osiąga wartość:
Przebieg fali udarowej i przepięcia pokazano na rysunku 2.
W obwodzie trójfazowym symetrycznym, niezależnie od układu sieci zasilającej i kondensatora, przy jednoczesnym załączaniu prądów fazowych we wszystkich biegunach, przepięcia doziemne nie przekroczą podwójnej amplitudy fazowego napięcia zasilającego.
W obwodzie trójfazowym symetrycznym – z uziemionym punktem neutralnym sieci zasilającej i izolowanym punktem neutralnym kondensatorów – przy niejednoczesnym załączaniu prądów fazowych maksymalne przepięcia doziemne nie przekroczą 3,59 amplitudy napięcia fazowego [14].
W obwodzie z obustronnie izolowanym punktem neutralnym sieci i kondensatorów, pojemność doziemna sieci zasilającej jest znacznie większa od pojemności doziemnej kondensatorów. Symetryzuje ona potencjał punktu neutralnego sieci zasilającej i wymieniony obwód ma właściwości podobne do wyżej wymienionego, i wystąpią w nim takie same przepięcia doziemne.
Załączanie kondensatora do sieci, w której znajdują się inne kondensatory pod napięciem
Podany przypadek dotyczy przede wszystkim załączania do sieci sekcjonowanej baterii kondensatorów. Schemat ideowy takiej baterii kondensatorów pokazano na rysunku 3.
Rys. 3. Schemat zastępczy zasilania sekcjonowanej baterii kondensatorów zawierającej (m+1) członów o jednakowej pojemności C [1], gdzie: U – wartość skuteczna napięcia, R – rezystancja, LZ – indukcyjność sieci zasilającej, L – indukcyjność przewodów doprowadzających do pojemności
Dla uproszczenia założono, że: pojemność C „m” pracujących i dołączanej (m+1) sekcji jest taka sama, indukcyjność L przewodów doprowadzających każdej sekcji jest taka sama, indukcyjność Lz sieci zasilającej jest znacznie większa od indukcyjności L (tj. Lz>>L), załączenie do sieci (m+1) sekcji po zamknięciu wyłącznika zachodzi przy zerze prądu ustalonego i maksimum napięcia zasilającego U (przy pominięciu spadku napięcia na indukcyjność Lz). Załączeniu (m+1) sekcji do pracujących m sekcji, obok prądu ustalonego, towarzyszy przepływ prądu przejściowego pomiędzy nimi o pulsacji β1
oraz prądu przejściowego w układzie sieć zasilająca – załączana bateria kondensatorów o pulsacji:
Jednocześnie w sieci zasilającej rozchodzi się fala udarowa (będąca różnicą amplitudy napięcia zasilającego i wyrównanego potencjału układu sekcje pracujące – sekcja załączana) o wartości:
i stromości zależnej od pulsacji β1.
Oscylacje napięcia o pulsacji β1 szybko zanikają, a pojawiają się oscylacje napięcia w obwodzie sieć zasilająca – bateria kondensatorów o pulsacji β2, dążące do osiągnięcia pulsacji sieci zasilającej ω. W efekcie w sieci zasilającej pojawia się przepięcie o maksymalnej wartości
Wartości i przebiegi czasowe wymienionych napięć pokazano na rysunku 4.
Rys. 4. Przebieg fali udarowej (Uud) w sieci oraz przepięcia (u) przy załączaniu sekcjonowanej baterii kondensatorów do sieci [1]
Z zależności (31) i (32) wynika, że przy załączaniu kolejnych sekcji sekcjonowanej baterii kondensatorów do sieci, fala udarowa i przepięcie zmniejszają się. Największe ich wartości wystąpią przy załączaniu pierwszej sekcji baterii kondensatorów i osiągają maksymalną wartość, odpowiednio, pojedynczej i podwójnej amplitudy napięcia zasilającego.
Biorąc pod uwagę dopuszczalne wartości współczynników przepięć doziemnych podanych w tabeli 1. (część 1. artykułu, „elektro.info” nr 7-8/2025), stwierdzić należy, że przepięcia powstające podczas załączania kondensatorów, niezależnie od układu sieci zasilającej i sposobu połączenia kondensatorów (uziemione bądź izolowane ich punkty neutralne), nie stanowią zagrożenia dla pracujących urządzeń elektroenergetycznych w sieci nn. Zagrożenie takie wystąpi w sieci SN, gdzie przepięcie – w skrajnym przypadku niejednoczesnego załączania prądów fazowych – może osiągnąć wartość 3,59 Em [14].
Wyłączanie kondensatorów
Przebieg wyłączania kondensatorów zależy nie tylko od parametrów i konfiguracji sieci oraz wyłączanych kondensatorów, ale od podanych wyżej właściwości łącznika. Dlatego mechanizm powstawania i wartość generowanych wówczas przepięć należy rozpatrywać łącznie dla dwóch skrajnych przypadków wyłączania – bez i z ponownymi zapłonami łuku elektrycznego (PZŁ).
Wyłączanie bez ponownych zapłonów łuku elektrycznego
Wyłączanie trójfazowych kondensatorów z sieci z uziemionym punktem neutralnym sieci i kondensatorów bez PZŁ nie generuje żadnych niebezpiecznych dla zainstalowanych urządzeń elektroenergetycznych przepięć.
W przypadku wyłączania kondensatorów z izolowanym punktem neutralnym z trójfazowej sieci z uziemionym punktem neutralnym, w określonych, podanych w pracy [15] warunkach niejednoczesnego wyłączania prądów fazowych przez łącznik, powstałe przepięcia doziemne mogą być 3,37 razy większe od amplitudy napięcia fazowego. W sieci nn tego rzędu przepięcia doziemne nie stwarzają zagrożenia dla zamontowanych, podanych w tabeli 1., urządzeń elektroenergetycznych.
Sytuacja diametralnie się zmienia, gdy w wymienionych układach podczas wyłączania kondensatorów wystąpią PZŁ.
Wyłączanie z ponownymi zapłonami łuku elektrycznego
W obwodzie pokazanym na rysunku 5., po wyłączeniu prądu ustalonego iu kondensatora C i zgaszeniu łuku elektrycznego, pomiędzy stykami łącznika W pojawia się napięcie powrotne (Uw) zawierające dwie składowe: w okresie początkowym – zanikającą w czasie składową przejściową o pulsacji
(związaną z oscylacyjnym doładowaniem pojemności doziemnej CZ do napięcia sieci zasilającej) oraz składową ustaloną o pulsacji sieci zasilającej ω, wynikającą z różnicy napięcia pomiędzy siecią zasilającą a napięciem (Uc0), pozostałym na kondensatorze po wyłączeniu prądu (rys. 6.).
Rys. 5. Schemat zastępczy jednofazowego obwodu wyłączania kondensatora o pojemności C łącznikiem W [1], gdzie: U – wartość skuteczna napięcia zasilającego, LZ, CZ – odpowiednio: indukcyjność i pojemność doziemna sieci zasilającej, UW – napięcie powrotne między stykami łącznika W
Rys. 6. Czasowy przebieg napięć i prądów podczas wyłączania kondensatora o pojemności C łącznikiem W z trzema późnymi PZŁ [15], gdzie: Em – amplituda napięcia zasilającego, ic0 – wyłączany pojemnościowy prąd ustalony
Po zgaszeniu łuku elektrycznego trwa odbudowa wytrzymałości połukowej i elektrycznej przerwy międzystykowej łącznika W. Jeżeli szybkość wzrostu którejkolwiek składowej napięcia powrotnego będzie większa od wytrzymałości połukowej i elektrycznej przerwy międzystykowej łącznika, wystąpi PZŁ, powodujący: przepływ prądu wyrównawczego ic o pulsacji
przez styki łącznika W, pojawienie się w sieci zasilającej napięcia udarowego (up) oraz przepięcie na wyłączanym kondensatorze (uC1…n) oscylującego z pulsacją β2. W przypadku PZŁ wywołanego składową przejściową napięcia powrotnego (o pulsacji β1) przepięcie jest nieduże, ponieważ różnica napięcia pomiędzy siecią a pozostałym na kondensatorze napięciem jest niewielka. Gdy PZŁ zachodzi pod wpływem składowej ustalonej napięcia powrotnego, tj. gdy napięcia sieci i kondensatora są w przeciwfazie, przepięcie osiąga maksymalną wartość. Na rysunku 6. przedstawiono przebieg czasowy napięć i prądów dla trzech kolejno zachodzących po sobie PZŁ. Pierwszy PZŁ wystąpił po czasie 10 ms (tp1) od chwili wyłączenia prądu ustalonego ic0, a następne po 20 ms (tp2) i 30 ms (tp3). Wymienione PZŁ wywołane zostały napięciem powrotnym o wartości odpowiednio: 2Em, 4Em, 6Em i spowodowały eskalacyjny wzrost wartości napięcia udarowego w sieci zasilającej od wartości 2Em (pierwszy PZŁ) poprzez 4Em (drugi PZŁ) do 6Em (trzeci PZŁ) oraz przepięcia doziemnego na wyłączanym kondensatorze kolejno od wartości 3Em do 5Em i 7Em. Wartość przepięcia doziemnego dla n-tego PZŁ wyznaczyć można z zależności:
Istotny wpływ na wartość napięcia powrotnego ma sposób wyłączania prądu wyrównawczego (ic1) płynącego przez styki łącznika. W przypadku wyłączenia prądu ic1 przy pierwszym (punkt 1 na rys. 6.) i każdym nieparzystym przejściu przez zero na kondensatorze pozostaje napięcie o wartości około 3Em, które sprawia, że po czasie 10 ms od chwili wyłączenia prądu ic1 między stykami łącznika pojawia się napięcie powrotne w przybliżeniu równe 4Em. Gdy wyłączenie prądu ic1 wystąpiło przy drugim (punkt 2 na rys. 6.) oraz każdym parzystym jego przejściu przez zero, pozostałe na kondensatorze napięcie będzie znacznie mniejsze od Em (punkt A na rys. 6.), mniejsza będzie wartość napięcia powrotnego i mniejsze prawdopodobieństwo wystąpienia kolejnego PZŁ, prowadzącego do eskalacyjnego wzrostu napięcia udarowego i przepięcia. Wynika stąd, że niezależnie od szybkości wzrostu wytrzymałości połukowej i elektrycznej łącznika, sposób i zdolność wyłączania przez niego prądów wysokiej częstotliwości ma duży wpływ na możliwość wystąpienia kolejnych PZŁ oraz wartość generowanych przepięć doziemnych.
Sytuacja diametralnie zmienia się w przypadku izolowania punktu neutralnego kondensatorów oraz uziemienia punktu neutralnego sieci elektroenergetycznej bądź izolowania obydwu punktów neutralnych (rys. 7.) w sieci trójfazowej.
Rys. 7. Schemat ideowy trójfazowej sieci z izolowanym (gdy: Co >> Cz) lub uziemionym (gdy: Cz >> Co) punktem neutralnym źródła zasilającego (węzeł „6”), stosowany do analizy zjawisk łączeniowych przy łączeniu łącznikiem (ŁP) kondensatorów (C) z izolowanym punktem neutralnym (węzeł „5”), gdzie: eA, eB, eC – trójfazowe symetryczne źródło zasilania; iCA, iCB, iCC – prądy fazowe; Lz, Cz – zastępcza skupiona indukcyjność i pojemność doziemna sieci zasilającej, Co – skupione pojemności doziemne strony odbiorczej zasilającej kondensatory; 1, 2, ...7 – punkty węzłowe
W podanej konfiguracji, w szczególnie niekorzystnych warunkach niejednoczesnego wyłączania prądów fazowych w biegunach trójfazowego łącznika ŁP i wzrostu napięcia punktu neutralnego kondensatorów, napięcia powrotne pojawiające się pomiędzy stykami poszczególnych biegunów łącznika ŁP oraz przepięcia doziemne mogą osiągnąć znaczne wartości. W skrajnym przypadku napięcie powrotne może osiągnąć wartość nawet 4,1 Em, a przepięcie doziemne – 3,37 Em [15]. Powstałe przepięcia nie stanowią zagrożenia dla sieci, kondensatorów i urządzeń elektroenergetycznych pracujących w sieci nn, natomiast stwarzają poważne zagrożenie w sieci SN, zwłaszcza dla eksploatowanych kabli elektroenergetycznych.
Pełna analiza zjawisk łączeniowych w rzeczywistych, wyżej wymienionych, obwodach trójfazowych jest bardzo złożona. Wynika to nie tylko z niejednoczesnego wyłączania prądów fazowych w poszczególnych biegunach łącznika ŁP, ale także:
- z niejednakowej szybkości wzrostu wytrzymałości połukowej i elektrycznej przerwy międzystykowej, spowodowanej różną wartością wyłączanego prądu w poszczególnych biegunach łącznika,
- z międzyfazowych sprzężeń pojemnościowo-indukcyjnych, mających znaczny wpływ na przebieg składowej przejściowej napięcia powrotnego oraz przepływ prądów wyrównawczych wysokiej częstotliwości nałożonych na prąd o pulsacji sieci zasilającej.
Dla pokazanego na rysunku 7. układu przeanalizowano 12 możliwych przypadków PZŁ różniących się między sobą: czasem i kolejnością niejednoczesnego wyłączania prądów fazowych w biegunach łącznika, czasem i kolejnością występowania PZŁ w poszczególnych biegunach łącznika oraz źródłem powstania PZŁ (tj. składowa przejściowa, składowa podstawowa napięcia powrotnego pojawiającego się między stykami poszczególnych biegunów trójfazowego łącznika w warunkach niejednoczesnego wyłączania prądów fazowych) [15]. Wszystkie możliwe przypadki PZŁ przedstawione zostały schematycznie w kolumnie z lewej strony tabeli 3., natomiast w pozostałej części podano maksymalne wartości przepięć, napięć powrotnych i przetężeń prądowych dla wszystkich możliwych przypadków PZŁ z warunkami ich występowania.
Tab. 3. Możliwe przypadki ponownych zapłonów łuku w obwodzie z rysunku 7. oraz maksymalne wartości przepięć i przetężeń prądowych z warunkami ich występowania. Podane wartości dotyczą pierwszego PZŁ [15]
Analizując zestawione w tabeli 3. wartości przepięć doziemnych pojawiających się w sieci, przepięć na zaciskach kondensatorów, napięć powrotnych oraz przetężeń prądowych dla różnych możliwych przypadków PZŁ, stwierdzić należy, że największych wartości ww. wielkości należy spodziewać się dla jednoczesnych PZŁ w dwóch biegunach łącznika – przy trzecim jeszcze zamkniętym – oraz jednoczesnych PZŁ we wszystkich trzech biegunach trójfazowego łącznika. Powstałe w podanych przypadkach PZŁ przepięcia osiągają maksymalną wartość rzędu 3,37 Em, a przetężenia prądowe 2,37β2/ω (gdzie: β2 jest pulsacją układu sieć zasilająca – wyłączany kondensator) dla pierwszego PZŁ. Dla kolejnych, późnych PZŁ przepięcia rosną eskalacyjnie, osiągając przybliżoną wartość wyznaczoną z iloczynu n-tego PZŁ oraz liczby 3,37 Em [15]. Są to już znaczne wartości, stanowiące poważne zagrożenie dla sieci, kondensatorów oraz urządzeń elektroenergetycznych zainstalowanych w sieci SN i nn.
Przepięcia łączeniowe podczas wyłączania nieobciążonych kabli elektroenergetycznych
Innym rodzajem (typem) obwodu pojemnościowego są nieobciążone kable elektroenergetyczne, powszechnie odwzorowywane w schematach zastępczych parametrami skupionymi. Jednak częste i niespodziewane uszkodzenia nieobciążonych kabli elektroenergetycznych sieci dystrybucyjnej SN podczas wyłączania nasuwają pytania:
- czy z punktu widzenia procesów łączeniowych odwzorowywanie nieobciążonych kabli elektroenergetycznych parametrami skupionymi jest właściwe?
- czy analiza procesów łączeniowych przy łączeniu nieobciążonych kabli elektroenergetycznych nie wymaga stosowania takich samych metod, jak w liniach o parametrach rozłożonych?
Odpowiedzią na postawione pytania są wyniki badań eksperymentalnych wyłączania łącznikiem próżniowym: rzeczywistego nieobciążonego kabla elektroenergetycznego SN, jego modelu fizycznego odwzorowanego linią łańcuchową czwórników (o odpowiednio dobranej charakterystyce amplitudowo-częstotliwościowej czwórników) oraz kabla elektroenergetycznego odwzorowanego parametrami skupionymi – pokazane na rysunku 8.
Rys. 8. Przebiegi czasowe napięć podczas wyłączania rzeczywistego nieobciążonego kabla elektroenergetycznego typu YHKXS 120 mm2 o długości lk = 46 m (a), jego modelu fizycznego odwzorowanego linią łańcuchową czwórników (b) oraz parametrami skupionymi (c). Napięcie w układzie zasilającym (1 – kolor czerwony) oraz w wyłączanym obwodzie (2 – kolor niebieski); napięcie probiercze Up = 8,7 kV; skala czasowa: (a, c) – 2 ms/działkę, (b) – 5 ms/działkę
Zauważyć można diametralnie różny charakter zjawisk łączeniowych występujących podczas wyłączania ww. obwodów. Różnica dotyczy nie tylko poziomu przepięć, ale przede wszystkim liczby i charakteru PZŁ. Zauważyć można także podobny charakter przebiegu zjawisk łączeniowych podczas wyłączania rzeczywistego nieobciążonego kabla elektroenergetycznego oraz jego modelu fizycznego odwzorowanego linią łańcuchową czwórników typu π. Wynika stąd, że odwzorowywanie nieobciążonych kabli elektroenergetycznych parametrami skupionymi prowadzi do „zaciemnienia” rzeczywistego przebiegu zjawisk łączeniowych.
Badania zamieszczone w pracach [4, 5, 15–19] pozwoliły określić wpływ długości wyłączanej łącznikiem próżniowym modelu nieobciążonej linii kablowej na mechanizm wyłączania, rodzaj i liczbę PZŁ oraz wartości generowanych przepięć i przetężeń prądowych.
Przykładowe wyniki badań wpływu długości wyłączanego nieobciążonego kabla elektroenergetycznego odwzorowanego linią łańcuchową czwórników (lmk) na sposób wyłączania oraz przepięcia generowane w sieci zasilającej i obwodzie odbiorczym, przy stałych parametrach kinematycznych łącznika, przedstawiono na rysunku 9.
Rys. 9. Przebiegi czasowe napięć otrzymane podczas wyłączania modeli fizycznych nieobciążonego kabla typu YHKXS 120 mm2 o długości lmk: a) 150 m, b) 1300 m, c) 9300 m; napięcie probiercze Up = 8,7 kVrms; stała napięciowa dla przebiegu a – 11,55 kV/działkę, stała napięciowa dla przebiegów b, c – 5,77 kV
Zauważyć można, że w zależności od długości wyłączanego kabla, w jednym cyklu wyłączania wystąpić mogą wczesne jak i późne PZŁ, różniące się między sobą liczbą (n), czasem bezprądowym (tbpn) oraz wartością przepięcia w układzie zasilającym i odbiorczym.
Stwierdzono zmniejszenie liczby PZŁ (głównie wczesnych) i zwiększenie czasu bezprądowego tbpn pomiędzy kolejnymi PZŁ ze wzrostem długości wyłączanego kabla oraz przyśpieszeniem as styku ruchomego łącznika. Wymienioną zależność pokazano na rysunku 10.
Rys. 10. Wpływ długości nieobciążonego kabla (lk, lmk) oraz przyspieszenia styku ruchomego as łącznika na liczbę „n” PZŁ; napięcie probiercze Up = 8,7 kV
Występujące w jednym cyklu wyłączania wczesne i późne PZŁ generują różne wartości przepięć doziemnych w układzie zasilania i obwodzie odbiorczym. Przykładowe wartości współczynników przepięć doziemnych w układzie zasilania oraz obwodzie odbiorczym podczas wyłączania kabla o długości 150 m dla kolejnych, występujących po czasie tc od chwili otwarcia styków łącznika, PZŁ w jednym cyklu wyłączania przedstawiono na rysunku 11.
Rys. 11. Zależność współczynników przepięć doziemnych w układzie zasilającym (kszn, kswn) i obwodzie odbiorczym (kczn, kcwn, kpcn) od czasu tc mierzonego od chwili otwarcia styków łącznika, podczas wyłączania modelu kabla o długości lmk =150 m. Poszczególne punkty, licząc od lewej strony, podają wartości współczynników przepięć dla kolejnych PZŁ
Przepięcia doziemne po wystąpieniu i wyłączeniu prądu n-tego PZŁ w: układzie zasilającym oznaczono, odpowiednio, symbolami kszn i kswn, obwodzie odbiorczym – kczn i kcwn oraz wyłączanym kablu – kpcn.
Zależność współczynników przepięć doziemnych w sieci zasilającej (kszn, kswn) i obwodzie odbiorczym (kczn, kcwn) od długości wyłączanego kabla dla trzech kolejno zachodzących po sobie PZŁ zamieszczono na rysunku 12. Na rysunku podano także stromość napięciowej fali udarowej Sμm rozchodzącej się w sieci zasilającej.
Rys. 12. Stromość napięciowej fali udarowej Sμn oraz współczynników przepięć doziemnych kszn, kswn w układzie zasilającym w zależności od długości lmk modelu kabla dla trzech kolejnych PZŁ (n = 1, 2, 3); napięcie probiercze Up = 5,8 kV
Wpływ czasu bezprądowego tbpn dwóch kolejno występujących po sobie PZŁ (tbp1, tbp2) na wartość współczynnika przepięcia kpcn obwodu odbiorczego, podczas wyłączania modelu kabla o długości 1300 m, pokazano na rysunku 13.
Rys. 13. Zależność wartości współczynnika przepięcia kpcn obwodu odbiorczego od czasu bezprądowego tbpn dwóch kolejnych PZŁ podczas wyłączania modelu fizycznego linii kablowej o długości 1300 m (rys. 9b); napięcie probiercze Up = 8,7 kVrms, przyspieszenie styku ruchomego łącznika próżniowego as = 3,6 m/s2
Każdy punkt stanowi wartość średnią z 10 prób, a obliczone krzywe tendencji zmian współczynników przepięcia kpcn dotyczą analizowanych czasów bezprądowych.
Występujący stosunkowo duży rozrzut mierzonych wartości średnich od krzywych aproksymujących wynika z: wpływu biegunowości napięcia sieci zasilającej i obwodu odbiorczego, polaryzacji napięcia powrotnego, właściwości łącznika próżniowego (głównie mechanizmu wyłączania prądu wysokiej częstotliwości, wytrzymałości połukowej przerwy międzystykowej) na liczbę PZŁ i wartość przepięć. Ze względu na przejrzystość rysunku, nie naniesiono odchylenia standardowego pomierzonych wartości.
Wnioski
1. Najsłabszymi izolacyjnie urządzeniami w sieci i instalacjach elektroenergetycznych SN oraz nn są eksploatowane kable i silniki elektryczne. Z tego też względu wartość powstających w nich przepięć łączeniowych należy ograniczać do wartości dopuszczalnych dla eksploatowanych kabli i silników podanych w tabeli 1.
2. Przebieg zjawisk łączeniowych i wartość powstających przepięć zależy od: układu, konfiguracji oraz parametrów sieci zasilającej i łączonego obwodu; rodzaju czynności łączeniowej; charakteru łączonego obwodu (transformator, silnik, bateria kondensatorów, linia kablowa – z uwzględnieniem trybu pracy i stopnia obciążenia); rodzaju i wartości łączonego prądu; właściwości zastosowanego łącznika (głównie: metoda gaszenia łuku elektrycznego, sposób wyłączania prądu, wytrzymałość połukowa, wytrzymałość elektryczna przerwy międzystykowej, niejednoczesność załączania i wyłączania prądów fazowych w biegunach, zdolność wyłączania prądów wysokiej częstotliwości…) oraz przebiegu czasowego i wartości napięcia powrotnego (wyłączanie bez lub z ponownymi zapłonami łuku).
3. Niejednoczesne jednofazowe wyłączanie transformatora lub grupy transformatorów w sieci SN może być źródłem przepięć quasi-ustalonych, związanych ze zjawiskami rezonansowymi. Wymienione przepięcia wystąpią w przypadku zainstalowania łącznika (rozłącznika, wyłącznika) w odległości krytycznej od transformatora(-ów), zależnej od:
- parametrów znamionowych transformatora(-ów), rodzaju i stopnia jego (ich) obciążenia,
- warunków sieciowych występujących w miejscu montażu łącznika, obejmujących: admitancję doziemną, współczynnik tłumienia, sposób połączenia z ziemią punktu neutralnego, wartość pojemnościowego prądu zwarcia doziemnego oraz stopnia jego kompensacji.
4. Odległość krytyczna rośnie ze wzrostem stopnia kompensacji prądu ziemnozwarciowego, mocy i stopnia obciążenia transformatora, a maleje ze wzrostem prądu zwarcia doziemnego. W przypadku jednofazowego wyłączania z sieci SN o prądzie zwarcia doziemnego 200 A nieobciążonych transformatorów o mocy znamionowej 100–1000 kVA, odległość krytyczna zawarta jest w przedziale od 7 do 28 m. Nieznaczne obciążenie transformatorów (w granicach 0,2–0,6 mocy znamionowej) oraz zwiększenie współczynnika mocy obwodu odbiorczego zwiększa wymienioną odległość od 100 do 1000 m.
5. Zainstalowanie łącznika w odległości krytycznej od transformatora prowadzi nie tylko do powstania przepięć quasi-ustalonych w wyłączanym obwodzie, ale także do zmiany napięć przewodów fazowych i potencjału punktu neutralnego sieci zasilającej. Wartość generowanych przepięć zmniejsza się wraz ze wzrostem mocy transformatora i osiąga maksymalną wartość po wyłączeniu prądu w drugiej fazie. W zakresie mocy transformatorów od 40 do 2500 kVA przepięcia doziemne mogą osiągnąć wartość od 7,5 do 2,8 amplitudy fazowego napięcia przy niedużym stopniu obciążenia transformatora o charakterze indukcyjnym.
6. Wyłączanie zahamowanych lub będących w fazie rozruchu silników oraz nieobciążonych transformatorów może być przyczyną powstawania niebezpiecznych – dla izolacji pracujących w sieci i instalacji elektroenergetycznej urządzeń – przepięć doziemnych, których: wartość, stromość narastania, częstotliwość i czas trwania podczas wyłączania silników (w podanych stadiach ruchu) jest większa niż w przypadku wyłączania nieobciążonych transformatorów.
7. Maksymalne przepięcia wystąpią podczas wyłączania zahamowanych lub będących w fazie rozruchu silników oraz nieobciążonych transformatorów. Mogą stanowić zagrożenie dla izolacji pracujących w sieci i instalacji elektroenergetycznej urządzeń.
8. Wartość przepięć zależy od:
- impedancji charakterystycznej silnika lub transformatora,
- właściwości łącznika, związanej: ze sposobem gaszenia łuku i wyłączania prądu, niejednoczesnością wyłączenia prądów w biegunach, wytrzymałością połukową,
- pojemności doziemnej i międzyfazowej przyłącza z siecią zasilającą.
9. Przepięcia doziemne w sieci i instalacji elektroenergetycznej maleją ze wzrostem: mocy wyłączanego silnika, mocy nieobciążonego transformatora, długości zasilającego kabla oraz istotnie zależą od właściwości łącznika podanych w pkt. 2.
10. Powstałe podczas wyłączania silników w fazie zahamowania lub rozruchu przepięcia – przy połączeniu uzwojeń w gwiazdę – są 1,73 razy większe od połączenia w trójkąt.
11. Odpowiednio dobrana pojemność kondensatorów bądź długość kabla zasilającego silnik lub transformator pozwala skutecznie ograniczyć wartość przepięć. Kryterium ich doboru jest impedancja charakterystyczna silnika (zależna od mocy, prądu rozruchu) lub transformatora (moc, prąd stanu jałowego) oraz dopuszczalny współczynnik przepięcia dla eksploatowanych w instalacjach nn silników oraz kabli w sieciach i instalacjach SN.
12. W sieciach trójfazowych z izolowanym punktem neutralnym niejednoczesne wyłączanie prądów fazowych prowadzi do powstania groźnych dla izolacji międzyzwojowej przepięć międzyfazowych, zwłaszcza pierwszych cewek silnika i transformatora. Powstałe przepięcia międzyfazowe, przy tych samych wartościach wyłączanego prądu, są dwukrotnie większe od przepięć doziemnych.
13. W obwodach pojemnościowych przepięcia zależą od: charakteru czynności łączeniowej (załączanie, wyłączanie); parametrów i rodzaju pojemności (kondensator pojedynczy, sekcjonowana bateria kondensatorów, skupiona, rozłożona), parametrów sieci zasilającej (mocy zwarciowej, mocy transformatora, pojemności doziemnej), związku punktu neutralnego sieci zasilającej i łączonej pojemności z ziemią oraz właściwości łącznika podanych w pkt. 2.
14. Niezależnie od układu trójfazowej sieci zasilającej i kondensatorów, przy jednoczesnym załączaniu prądów we wszystkich biegunach łącznika, przepięcia nie przekroczą podwójnej amplitudy fazowego napięcia zasilającego. Większe przepięcia, o wartości 3,59 amplitudy fazowego napięcia zasilającego, wystąpią podczas załączania kondensatorów z izolowanym punktem neutralnym w sieci nn z uziemionym punktem neutralnym i SN o dużej wartości pojemnościowego prądu zwarcia doziemnego, przy skrajnym niejednoczesnym załączaniu prądów fazowych.
15. Generowane w sieci zasilającej przy załączaniu sekcjonowanej baterii kondensatorów przepięcia i udary napięciowe zmniejszają się w miarę przyłączania kolejnych sekcji. Największa ich wartość wystąpi podczas załączania pierwszej sekcji i nie przekracza, odpowiednio, podwójnej i pojedynczej amplitudy napięcia zasilającego dla przepięcia i udaru napięciowego.
16. Niezależnie od układu sieci zasilającej i sposobu połączenia kondensatorów (uziemione bądź izolowane ich punkty neutralne) wyłączanie trójfazowych kondensatorów bez ponownych zapłonów łuku nie generuje znaczących przepięć doziemnych. W skrajnym przypadku, podczas wyłączania kondensatorów z izolowanym punktem neutralnym z trójfazowej sieci zasilającej z uziemionym punktem neutralnym, w warunkach niejednoczesnego wyłączania prądów fazowych przez łącznik, powstałe przepięcia doziemne mogą być 3,37 razy większe od amplitudy napięcia fazowego.
17. Ponowne zapłony łuku podczas wyłączania kondensatorów spowodowane mogą być składową przejściową lub podstawową napięcia powrotnego. Pierwsze ponowne zapłony łuku nie są źródłem znacznych przepięć doziemnych, w przeciwieństwie do drugich, wywołanych składową podstawową napięcia powrotnego (tzw. późnych).
18. W sieciach trójfazowych wartość powstałych przepięć zależy od: parametrów oraz związku punktu neutralnego sieci zasilającej i wyłączanych kondensatorów z ziemią, czasu niejednoczesności wyłączania prądów fazowych, kolejnością i czasem wystąpienia ponownych zapłonów łuku w poszczególnych biegunach łącznika.
19. Maksymalne wartości przepięć podczas wyłączania z ponownymi zapłonami łuku wystąpią w obwodach trójfazowych z uziemionym punktem neutralnym sieci zasilającej i izolowanym kondensatorów oraz obustronnie izolowanym, w przypadku wystąpienia jednoczesnych ponownych zapłonów łuku w trzech lub w dwóch biegunach przy trzecim zamkniętym trójfazowego łącznika. Powstałe w takich warunkach wyłączania przepięcia mogą mieć charakter eskalacyjny, osiągając szacunkowo wartość stanowiącą iloczyn kolejnego ponownego zapłonu łuku oraz 3,37 amplitudy fazowego napięcia zasilającego. Są to wartości stanowiące poważne zagrożenie dla sieci SN i nn oraz zainstalowanych w nich urządzeń elektroenergetycznych.
20. Istotny wpływ na wartość napięcia powrotnego i liczbę ponownych zapłonów łuku ma sposób wyłączania prądu wyrównawczego wysokiej częstotliwości płynącego przez styki łącznika po ponownym zapłonie łuku. Maksymalne wartości podanych wielkości wystąpią podczas wyłączania prądu wysokiej częstotliwości przy nieparzystych przejściach przez zero.
21. Mechanizmy wyłączania prądów pojemnościowych w obwodach o parametrach skupionych i rozłożonych diametralnie różnią się od siebie. Dlatego odwzorowywanie nieobciążonych kabli parametrami skupionymi prowadzi do „zaciemnienia” rzeczywistego przebiegu zjawisk łączeniowych.
22. Podczas wyłączania nieobciążonych kabli – w zależności od: parametrów, konfiguracji i napięcia sieci zasilającej, parametrów kinematycznych łącznika – w jednym cyklu wyłączania mogą wystąpić wyłącznie wczesne, wyłącznie późne lub jednocześnie obydwie formy ponownych zapłonów łuku elektrycznego. Liczba ponownych zapłonów łuku maleje wraz ze wzrostem długości nieobciążonego kabla, a rośnie – ze zwiększaniem napięcia zasilającego, liczbą wykonanych operacji łączeniowych łącznika.
23. Wczesne, wielokrotne i zachodzące po sobie w krótkich odstępach czasowych ponowne zapłony łuku elektrycznego występują podczas wyłączania krótkich nieobciążonych kabli. Nie generują one przepięć stwarzających zagrożenie dla eksploatowanych kabli – w przeciwieństwie do późnych i wielokrotnych ponownych zapłonów łuku.
24. Najprostszą metodą zapobiegania powstawaniu przepięciom quasi-ustalonym w sieci SN w warunkach niejednoczesnego, jednofazowego wyłączania transformatorów jest instalowanie łączników w odległości różnej od krytycznej, zależnej od wielkości podanych w pkt. 3.
25. Ograniczenie przepięć generowanych w obwodach indukcyjnych i pojemnościowych, zwłaszcza w obwodach trójfazowych w warunkach niejednoczesnego wyłączania prądów fazowych oraz ponownych zapłonów łuku, uzyskać można przez zastosowanie: ochronników przepięciowych; łączników dwuprzerwowych; odpowiednio dobranej do mocy znamionowej silników i transformatorów długości kabla zasilającego lub kondensatorów przyłączonych po stronie zasilania oraz łączników spełniających wymagania normatywne dla otwierania i zamykania poszczególnych biegunów.
Literatura
- C. Królikowski, Technika łączenia obwodów elektroenergetycznych, PWN, Warszawa 1990.
- R. Batura, C. Królikowski, Theoretical foundation of overvoltage and overcurrent escalation in the capacitive circuit switched by a vacuum switch. XV Inter. Symp. „Disch. and Electric. Insul. in Vacuum”, Darmstadt 1992, s. 475-478.
- E. Anderson, Przepięcia wewnętrzne w sieciach średnich napięć i ich ograniczanie, PAN Komitet Elektrotechniki, 1997.
- R. Batura, W. Opydo, Lines by Overvoltages Caused by Switching Unloaded Cable a Vacu-um Switch, Electrical Engineering, nr 87, 2005, s. 181-189.
- R. Batura, Zagrożenia przepięciowe w sieciach średniego napięcia, Konferencja „Energia”, Instalacje elektryczne niskiego, średniego i wysokiego napięcia, SEP, BIT Sp. z oo., MTP, Poznań 2006, s. 17-31.
- PN-73/E-06105 Wyłączniki wysokonapięciowe prądu przemiennego. Ogólne wymagania i badania.
- R. Batura, J. Kutzner, Warunki powstawania przepięć rezonansowych podczas jednofazowego łączenia prądów w sieciach średniego napięcia, „Przegląd Elektrotechniczny”, R. LXXV, nr 11, 1999, s. 273-278.
- F.R. Froncek, Przepięcia łączeniowe w obwodach zasilających silniki indukcyjne, „Przegląd Elektrotechniczny” nr 4/1988, s. 100-105.
- PN-76/E-90250 Kable elektroenergetyczne o izolacji papierowej i powłoce metalowej na napięcie znamionowe nieprzekraczające 23/40 kV. Ogólne wymagania i badania.
- Z. Wróblewski, Przepięcia łączeniowe w obwodach silników ze stycznikami próżniowymi, „Przegląd Elektrotechniczny”, nr 1-2 1987, s. 6-11.
- PN-92/E-04060 Wysokonapięciowa technika probiercza. Ogólne określenia i wymagania probiercze.
- R. Batura, Zagrożenia przepięciowe w sieciach średniego napięcia, Konferencja „Energia”, Instalacje elektryczne niskiego, średniego i wysokiego napięcia, SEP, BIT Sp. z oo., MTP, Poznań 2006, s. 17-31.
- R. Batura, Zagrożenia przepięciowe w eksploatacji urządzeń elektroenergetycznych, Sympozjum Naukowo-Techniczne „Nowoczesna aparatura rozdzielcza w urządzeniach i instalacjach elektroenergetycznych”, Schneider Electric Polska, SEP Oddział Poznań, Po-znań 1999, s. 1-25.
- C. Królikowski, Kondensatory w energoelektryce, WNT, Warszawa 1969.
- R. Batura, Analiza zjawisk występujących przy łączeniu obwodu pojemnościowego łączni-kiem próżniowym, Praca doktorska, Poznań 1990.
- R. Batura, C. Królikowski, Switching of three-phase capacitive circuits with arc reignitions by means of a vacuum switch, Vol. XLIV, No 3, Archives of Electrical Engineering, 1995, s. 453-466.
- C. Królikowski, R. Batura, Minimum speed of contact separation of a vacuum interrupter for switching off a condenser baterry without arc reignitions, VII Inter. Symp. on „Switching Arc Phenomena”, Łódź 1993, s. 174-179.
- R. Batura, J. Janiszewski, Przepięcia łączeniowe w sieciach dystrybucyjnych średniego napięcia, XVII Sympozjum „Współczesne urządzenia oraz usługi elektroenergetyczne, telekomunikacyjne i informatyczne”, Oddz. Poznański SEP, Sekcja: Sieci i instalacje – zagadnienia wybrane, Poznań 2014, ss. 7-19.
- R. Batura, Zagrożenia przepięciowe w sieciach elektroenergetycznych średniego napięcia, Przegląd Naukowo-Metodyczny, Edukacja dla Bezpieczeństwa, Rok IX, Przegląd Naukowo-Metodyczny, Nr 4, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa, Poznań 2016, ss. 1409-1429.








