Oświetlenie awaryjne i ewakuacyjne

Wynika z tego również, iż nagły zanik oświetlenia może prowadzić do zagrożenia zdrowia, a nawet życia ludzi. W celu niedopuszczenia do pojawiania się wyżej opisanych sytuacji zaczęto używać dodatkowego źródła energii elektrycznej do zasilania pewnej części zamontowanych opraw oświetleniowych, które umożliwiłyby bezpieczne zakończenie realizowanych procesów i bezpieczne opuszczenie zagrożonej przestrzeni. Oprawy te określa się mianem opraw oświetleniowych do oświetlenia awaryjnego.

Niestety często można jeszcze spotkać obiekty budowlane, w których zainstalowane instalacje oświetlenia awaryjnego nie działają poprawnie, co jest wynikiem niewłaściwego wykonania projektu (lub brakiem takiego projektu) lub niepoprawnego wykonania prac instalacyjnych (niezgodnie z projektem lub niezgodnie z dobrą praktyką inżynierską).

Ponadto wiedza techniczno-prawna, przede wszystkim właścicieli i zarządców obiektów budowlanych, którzy odpowiadają za ich stan, nie zawsze jest aktualna. Niesatysfakcjonujący stan instalacji oświetlenia awaryjnego wiązać się również może z brakiem odpowiedniego nakładu finansowego na czynności konserwacyjne tych instalacji lub z brakiem świadomości o zagrożeniach, jakie niesie za sobą niesprawna instalacja oświetlenia awaryjnego w sytuacji, gdy na przykład niezbędne jest przeprowadzenie ewakuacji ludzi przebywających w zagrożonym obiekcie budowlanym.

Oświetlenie awaryjne przewidziane jest do stosowania podczas zaniku zasilania opraw do oświetlenia podstawowego i dlatego oprawy do oświetlenia awaryjnego powinny być zasilane ze źródła niezależnego od źródła zasilania opraw do oświetlenia podstawowego.

Oświetlenie awaryjne jest ogólnym określeniem kilku odmian oświetlenia, które przedstawiono na rysunku 1.

Ogólnym celem oświetlenia ewakuacyjnego, będącego częścią oświetlenia awaryjnego, jest zapewnienie warunków do bezpiecznego opuszczenia miejsca pobytu w razie zaniku zasilania podstawowego. Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne powinno uruchamiać się nie tylko w przypadku całkowitego uszkodzenia zasilania podstawowego, ale również w przypadku lokalnego uszkodzenia obwodu zasilającego.

Oświetlenie drogi ewakuacyjnej ma za zadanie umożliwić bezpieczne wyjście z miejsc przebywania osób wskutek stworzenia odpowiednich warunków widzenia umożliwiających identyfikację i użycie dróg ewakuacyjnych, a ponadto zlokalizowanie i użycie sprzętu pożarniczego.

Zadaniem oświetlenia strefy otwartej jest uniknięcie paniki i umożliwienie bezpiecznego ruchu osób do miejsca, z którego droga ewakuacyjna może być rozpoznana.

Za strefę otwartą uważa się strefę o nieokreślonej drodze ewakuacyjnej (np. w halach) o powierzchni podłogi większej niż 60 m² albo o powierzchni mniejszej, w przypadku, gdy występują zagrożenia związane z wykorzystaniem tej powierzchni przez dużą grupę osób. Oświetlenie to często nazywane jest również antypanicznym.

Oświetlenie stref wysokiego ryzyka przeznaczone jest do zwiększenia bezpieczeństwa osób biorących udział w potencjalnie niebezpiecznym procesie lub znajdujących się w potencjalnie niebezpiecznej sytuacji, a także zakończenie działań w sposób bezpieczny dla osób przebywających w tej strefie.

Oświetlenie zapasowe to część oświetlenia awaryjnego, umożliwiająca kontynuację normalnych czynności w sposób podstawowo niezmieniony.

Poniżej przedstawiono najważniejsze wymagania stawiane poszczególnym rodzajom oświetlenia awaryjnego:

Oświetlenie drogi ewakuacyjnej:

1. średnie natężenie oświetlenia mierzone na podłodze wzdłuż środkowej linii drogi ewakuacyjnej – min. 1 lx, a w centralnym pasie drogi, obejmującym nie mniej niż połowę szerokości drogi – co najmniej 0,5 lx; powyższe dotyczy dróg o szerokości do 2 m; szersze drogi ewakuacyjne należy traktować jako kilka dróg ewakuacyjnych lub należy je oświetlać jak strefy otwarte;
2. stosunek maksymalnego natężenia oświetlenia do minimalnego natężenia oświetlenia mierzony wzdłuż centralnej linii drogi ewakuacyjnej nie powinien być większy niż 40:1;
3. olśnienie przeszkadzające powinno być utrzymywane na niskim poziomie;
4. wskaźnik oddawania barw źródeł światła Ra – min. 40;
5. minimalny czas stosowania oświetlenia – minimum 1 godzina;
6. 50% wymaganego natężenia oświetlenia powinno być wytworzone w ciągu 5 sekund, a 100% wymaganego natężenia oświetlenia – w ciągu 60 sekund od zaniku zasilania podstawowego;

Oświetlenie strefy otwartej (oświetlenie zapobiegające panice):

1. średnie natężenie oświetlenia mierzone na poziomie podłogi, na niezabudowanym polu czynnym strefy otwartej, z wyłączeniem obwodowego pasa o szerokości 0,5 m, powinno wynosić minimum 0,5 lx;
2. stosunek maksymalnego natężenia oświetlenia do minimalnego natężenia oświetlenia mierzony wzdłuż centralnej linii drogi ewakuacyjnej nie powinien być większy niż 40:1;
3. olśnienie przeszkadzające powinno być utrzymywane na niskim poziomie;
4. wskaźnik oddawania barw źródeł światła Ra – min. 40;
5. minimalny czas stosowania oświetlenia – minimum 1 godzina;
6. 50% wymaganego natężenia oświetlenia powinno być wytworzone w ciągu 5 sekund, a 100% wymaganego natężenia oświetlenia w ciągu 60 sekund od zaniku zasilania podstawowego;

Oświetlenie strefy wysokiego ryzyka:

1. średnie natężenie oświetlenia na płaszczyźnie odniesienia nie powinno być mniejsze niż 10% eksploatacyjnego (nominalnego) natężenia oświetlenia wymaganego do wykonywania danych czynności, przy czym nie może być niższe niż 15 lx;
2. stosunek maksymalnego natężenia oświetlenia do minimalnego natężenia oświetlenia mierzony wzdłuż centralnej linii drogi ewakuacyjnej nie powinien być większy niż 40:1;
3. olśnienie przeszkadzające powinno być utrzymywane na niskim poziomie;
4. wskaźnik oddawania barw źródeł światła R_a – min. 40;
5. minimalny czas stosowana oświetlenia powinien być wyznaczony okresem, w którym występuje ryzyko niebezpieczeństwa dla ludzi;
6. 100% wymaganego natężenia oświetlenia jw. powinno być zapewnione ciągle/stale lub w ciągu 0,5 s.

Ponadto postanowienia ogólne normy PN-EN 1838:2005 jednoznacznie wskazują, że:

• minimalna wysokość montowania opraw oświetleniowych powinna wynosić minimum 2 m nad powierzchnią podłogi,
• wszystkie znaki umieszczane nad wyjściami ewakuacyjnymi oraz wzdłuż dróg ewakuacyjnych powinny jednoznacznie wskazywać drogę ewakuacji do bezpiecznego miejsca,
• oprawy oświetlenia ewakuacyjnego powinny być rozmieszczane:
  • przy każdych drzwiach wyjściowych przeznaczonych do ewakuacji,
  • na zewnątrz każdego wyjścia końcowego,
  • w odległości do 2 m od każdych schodów, w celu bezpośredniego oświetlenia każdego stopnia,
  • w odległości do 2 m od każdego miejsca zmiany poziomu,
  • przy wyjściach ewakuacyjnych,
  • przy zmianie kierunku ewakuacji,
  • przy skrzyżowaniu dróg ewakuacyjnych,
  • w odległości do 2 m od każdego punktu pierwszej pomocy,
  • w odległości do 2 m od każdego urządzenia przeciwpożarowego i przycisku alarmowego.

Warto w tym miejscu podkreślić, że natężenie oświetlenia na podłodze w odległości do 2 m od punktów pierwszej pomocy oraz każdego urządzenia przeciwpożarowego i przycisku alarmowego, które to znajdują się poza drogą ewakuacyjną lub poza strefą otwartą, powinno być nie mniejsze niż 5 lx.

Instalacje oświetlenia ewakuacyjnego, z uwagi na specyfikę ich funkcjonowania oraz potrzebę niezawodności pracy, zaliczane są do urządzeń przeciwpożarowych. Z tego powodu wymagania stawiane tego typu urządzeniom są odpowiednio wyższe niż innym „zwykłym” urządzeniom instalowanym w obiektach budowlanych. Niejednokrotnie zdarza się, że muszą one posiadać stosowne dopuszczenia do użytkowania lub certyfikaty w ochronie przeciwpożarowej.

Systemy oświetlenia awaryjnego bez wątpienia, jako urządzenia przeciwpożarowe, wykorzystywane są w szczególności do prowadzenia skutecznej ewakuacji ludzi z budynku w sytuacji zagrożenia (np. zaniku zasilania podstawowego, pożaru, wybuchu itp.).

Przepisy precyzują ponadto, że urządzenia przeciwpożarowe w obiekcie powinny być wykonane zgodnie z projektem uzgodnionym przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, a warunkiem dopuszczenia do ich użytkowania jest przeprowadzenie odpowiednich dla danego urządzenia prób i badań, potwierdzających prawidłowość ich działania.

Urządzenia przeciwpożarowe powinny być również poddawane stosownym przeglądom technicznym oraz czynnościom konserwacyjnym, zgodnie z zasadami, w sposób określony w polskich normach dotyczących urządzeń przeciwpożarowych, w dokumentacji techniczno-ruchowej oraz w instrukcjach obsługi, opracowanych przez ich producentów.

Przeglądy oraz czynności konserwacyjne jw. powinny być przeprowadzane w czasookresach ustalonych przez producenta, nie rzadziej jednak niż raz w roku. Do czynności zabronionych należy instalowanie opraw oświetlenia ewakuacyjnego bezpośrednio na podłożu palnym, jeżeli ich konstrukcja nie zabezpiecza odpowiednio podłoża przed zapaleniem.

Utrzymywanie instalacji oświetlenia ewakuacyjnego w stanie pełnej sprawności technicznej i funkcjonalnej w celu niezawodności ich działania w sytuacjach awaryjnych zaliczyć należy do podstawowych obowiązków z zakresu ochrony przeciwpożarowej, spoczywających na właścicielach, zarządcach lub faktycznych użytkownikach budynków oraz placówek składowych i wiat, z wyjątkiem budynków mieszkalnych i jednorodzinnych.

W celu zapewnienia odpowiednich warunków ewakuacji należy z każdego miejsca w obiekcie przeznaczonego do przebywania ludzi, zapewnić odpowiednie warunki ewakuacji, pozwalającej na szybkie i bezpieczne opuszczenie strefy zagrożonej lub objętej pożarem.

Warunki te powinny być dostosowane do liczby i sprawności fizycznej osób mogących przebywać w obiekcie, do jego funkcji, konstrukcji i wymiarów, a także zastosowanych technicznych środków zabezpieczeń przeciwpożarowych. Obowiązek jw. realizuje się poprzez zapewnienie oświetlenia awaryjnego (ewakuacyjnego i zapasowego) w pomieszczeniach i na drogach ewakuacyjnych, które definiują odpowiednie przepisy.

Warunki techniczno-budowlane podają, iż budynki, w których zanik napięcia w elektrycznej sieci zasilającej może spowodować zagrożenie życia lub zdrowia ludzi, poważne zagrożenie środowiska, a także znaczne straty materialne, należy zasilać co najmniej z dwóch niezależnych, samoczynnie załączających się źródeł energii elektrycznej, oraz wyposażyć w samoczynnie załączające się oświetlenie awaryjne (zapasowe lub ewakuacyjne). W budynkach wysokościowych jednym ze źródeł zasilania powinien być zespół prądotwórczy.

Przepisy techniczno-budowlane precyzują, iż oświetlenie ewakuacyjne należy stosować w pomieszczeniach:

1. widowni kin, teatrów i filharmonii oraz innych sal widowiskowych,
2. audytoriów, sal konferencyjnych, lokali rozrywkowych oraz sal sportowych przeznaczonych dla ponad 200 osób,
3. wystawowych w muzeach,
4. o powierzchni ponad 1000 m² w garażach oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym,
5. o powierzchni ponad 2000 m² w budynkach użyteczności publicznej i zamieszczania zbiorowego.

Dotyczy to również dróg ewakuacyjnych:

1. z pomieszczeń wymienionych jw.,
2. oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym,
3. w szpitalach i innych budynkach przeznaczonych przede wszystkim do pobytu ludzi o ograniczonej zdolności poruszania się,
4. w wysokich i wysokościowych budynkach użyteczności publicznej i zamieszczania zbiorowego.

Dobra praktyka nakazuje również instalowanie oświetlenia awaryjnego również w strefach szczególnych, do których zaliczyć należy:

1. kabiny wind,
2. schody i platformy ruchome,
3. parkingi zadaszone (piesze drogi ewakuacyjne na parkingach zadaszonych muszą spełniać wymagania w zakresie dróg ewakuacyjnych) [9].

Ponadto oświetlenie awaryjne należy instalować:

1. w toaletach, lobby, przebieralniach i szatniach (pomieszczenia o powierzchni podłogi powyżej 8 m² powinny zawierać oświetlenie spełniające wymagania jak dla strefy otwartej),
2. w pomieszczeniach technicznych,
3. szpitale (w salach operacyjnych oraz bloku OIM natężenie oświetlenia ewakuacyjnego nie może być mniejsze od natężenia oświetlenia podstawowego) [9].

Podkreślenia wymaga również fakt, iż awaryjne oświetlenie ewakuacyjne powinno działać przez co najmniej czas 1 godziny od momentu zaniku oświetlenia podstawowego. Nie ma obowiązku stosowania oświetlenia ewakuacyjnego w pomieszczeniach, w których oświetlenie zapasowe (dawnej oświetlenie bezpieczeństwa) spełnia wymagania dla oświetlenia ewakuacyjnego w zakresie wymaganego czasu działania, a także inne wymagania polskich norm w tym zakresie.

Natomiast w pomieszczeniach, które użytkowane są przy wyłączonym oświetleniu podstawowym, obowiązkowe jest stosowanie oświetlenia dodatkowego (dawniej przeszkodowego), w celu uwidocznieniu przeszkód wynikających z układu budynku, drogi komunikacyjnej lub sposobu jego użytkowania, a także podświetlanych znaków ewakuacyjnych. Oświetlenie to powinno być zasilane napięciem bezpiecznym.

Przepisy techniczno-budowlane jednoznacznie definiują również wymagania stawiane przewodom i kablom używanym do zasilania opraw oświetlenia awaryjnego. Wynika z nich, że zespoły kablowe (czyli przewody i kable wraz z ich zamocowaniami), które używane są do zasilania i sterowania urządzeniami przeciwpożarowymi, powinny zapewniać ciągłość dostawy energii elektrycznej lub przekazu sygnału przez czas wymagany do uruchomienia i funkcjonowania urządzenia.

Istnieje możliwość ograniczenia czasu jw. do 30 minut, pod warunkiem zainstalowania zespołów kablowych w przestrzeniach chronionych stałymi samoczynnymi urządzeniami gaśniczymi wodnymi, przy czym kable te powinny być odporne na oddziaływanie wody. W przypadku ułożenia przewodów i kabli w ogniochronnych kanałach to wymaganie odporności na działanie wody uznaje się za spełnione.

Wszystkie kable i przewody elektryczne używane w instalacjach oświetlenia ewakuacyjnego powinny mieć klasę odporności ogniowej PH adekwatną do czasu jej funkcjonowania. Żadne elementy budynku lub jego wyposażenia nie mogą powodować przerw w dostawie energii elektrycznej lub przekazie sygnału.

Niestety z doświadczenia pionów kontrolno-rozpoznawczych przed zajmowaniem stanowiska o dopuszczeniu obiektów budowlanych do użytkowania, jak też z samych zdarzeń pożarowych w obiektach budowlanych, wynika, że oświetlenie awaryjne często nie zapewniało spełnienia postanowień odpowiednich polskich norm, będących odpowiednikami norm europejskich.

Stwierdzono wiele przypadków niewłaściwego działania oświetlenia awaryjnego spowodowanych złą jakością opraw, w tym zamontowanych w nich modułów zasilania awaryjnego. W wielu przypadkach oprawy zastosowane do oświetlenia awaryjnego swoją konstrukcją i użytymi do ich budowy materiałami, w sposób ewidentny odbiegały od standardów określonych normą PN-EN 60598-2-22 Oprawy oświetleniowe. Część 2-22: Wymagania szczegółowe.

Oprawy oświetleniowe od oświetlenia awaryjnego. Jedną z przyczyn takiego stanu był fakt, że w Polsce stało się powszechną praktyką wykonywanie opraw oświetlenia awaryjnego poprzez montowanie modułów awaryjnego zasilania w dowolnych typach opraw, bez poddawania takich urządzeń ocenie zgodności, jako kompletnego urządzenia, co jest sprzeczne z ustaleniami ww. polskiej normy.

Ponadto oprawy oświetlenia awaryjnego, jako sprzęt elektryczny, nawet jeśli były poddawane ocenie zgodności z zasadniczymi wymaganiami, to jedynie na podstawie wewnętrznej kontroli produkcji tego sprzętu, co jak wykazuje praktyka, nie gwarantuje odpowiedniej ich jakości.

Uwzględniając powyższe, w art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (DzU 2009 r. nr 178, poz. 1380 z późn. zm.) określono, iż wyroby służące zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, wprowadzane do użytkowania w jednostkach ochrony przeciwpożarowej oraz wykorzystywane przez te jednostki do alarmowania o pożarze lub innym zagrożeniu, oraz do prowadzenia działań ratowniczych, a także wyroby stanowiące podręczny sprzęt gaśniczy, mogą być stosowane wyłącznie po uprzednim uzyskaniu dopuszczenia do użytkowania.

Dopuszczenia do użytkowania wyrobów, w formie świadectwa dopuszczenia, wydaje Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej im. J. Tuliszkowskiego – Państwowy Instytut Badawczy (CNBOP-PIB).

Na podstawie powyższego zapisu ustawy opublikowane zostało rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania (DzU nr 143, poz. 1002), które zostało następnie znowelizowane rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 kwietnia 2010 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania (DzU nr 85, poz. 553).

Zgodnie z tym rozporządzeniem procesowi dopuszczenia podlega każdy wyrób wymieniony w załączniku do przedmiotowego rozporządzenia. Oprawy oświetleniowe do oświetlenia awaryjnego (jako kompletny wyrób) zostały wymienione w załączniku do znowelizowanego rozporządzenia pod pozycją 13.2, a więc na wprowadzającym do użytkowania spoczywa obowiązek uzyskania świadectwa dopuszczenia.

Każdy dopuszczony wyrób podlega oznakowaniu przez producenta znakiem jednostki dopuszczającej (znakiem CNBOP-PIB) oraz dodatkowo numerem świadectwa dopuszczenia. Obowiązek ten ma na celu umożliwienie szybkiego i jednoznacznego zidentyfikowania, czy dany wyrób posiada świadectwo dopuszczenia, a więc czy może zostać legalnie wprowadzony do użytkowania. Oznakowanie umieszcza się bezpośrednio na dopuszczonym wyrobie albo na etykiecie przymocowanej do niego w sposób widoczny, czytelny, niedający się usunąć.

Literatura

1. Ustawa z dnia 24 sierpnia 1991 r. o ochronie przeciwpożarowej (DzU 2009 r. nr 178, poz. 1380 z późn. zm.).
2. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (DzU nr 109, poz. 719).
3. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU nr 75, poz. 690 z późn. zm.).
4. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie szczegółowych czynności wykonywanych podczas procesu dopuszczenia, zmiany i kontroli dopuszczenia wyrobów, opłat pobieranych przez jednostkę uprawnioną oraz sposobu ustalania wysokości opłat za te czynności (DzU nr 143, poz. 1001).
5. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 czerwca 2007 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania (DzU nr 143, poz. 1002).
6. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 kwietnia 2010 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania (DzU nr 85, poz. 553).
7. PN-EN 1838:2005 Zastosowanie oświetlenia. Oświetlenie awaryjne.
8. PN-EN 60598-2-22:2004+A2:2010 Oprawy oświetleniowe. Część 2-22: Wymagania szczegółowe. Oprawy oświetleniowe od oświetlenia awaryjnego.
9. J. Wiatr, Oświetlenie awaryjne w budynkach – wymagania i zasady zasilania, Dom Wydawniczy MEDIUM, Warszawa 2009.

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!