Oznakowanie przeszkód lotniczych

Wydane w 2003 roku rozporządzenie oraz jego nowelizacja z 2006 roku przybliżyły polskie przepisy do standardów światowych. Niemniej jednak niezbędne są dalsze pilne prace legislacyjne w tym zakresie i dostosowanie polskiego prawa do dynamicznie rozwijających się potrzeb ruchu lotniczego.

Przepisy

Do 2003 roku w Polsce przeszkody lotnicze były oznaczane zgodnie z wymaganiami określonymi w Polskiej Normie PN-65/L-49002 Ruch lotniczy. Oznaczanie naziemnych przeszkód lotniczych. Norma ta stanowiła akt obowiązujący od 1 kwietnia 1966 roku (M.P. nr 5/1966, poz. 49) do końca 2002 roku, tj. do dnia wejścia w życie Ustawy o normalizacji z 12 września 2002 r. (DzU nr 169 z 11 października 2002 r., poz. 1386). Zgodnie z art. 5, ust. 3 tej ustawy stosowanie Polskich Norm od początku 2003 roku stało się dobrowolne. W połowie 2003 roku ukazało się Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 25 czerwca 2003 roku w sprawie sposobu zgłaszania oraz oznakowania przeszkód lotniczych (DzU nr 130 z 24 lipca 2003 r., poz. 1193). Rozporządzenie to zmieniło zasady oznaczania przeszkód lotniczych w stosunku do postanowień normy z 1966 r.

Rozporządzenie z 25 czerwca 2003 roku nałożyło szereg obowiązków na posiadaczy nieruchomości, na terenie których znajdują się obiekty mogące stanowić przeszkodę lotniczą. Zobowiązało ich m.in. do zgłoszenia (do 9 października 2003 r.). władzom lotniczym cywilnym i wojskowym stosownych informacji na temat tych obiektów. Przepis zobowiązał ponadto do dostosowania oznakowania przeszkodowego istniejących  obiektów (oznakowanych wg postanowień normy PN-65/L-49002) do nowych przepisów. Zgodnie z pierwotną wersją miało to nastąpić w terminie 30 miesięcy od dnia wejścia w życie omawianego rozporządzenia, czyli do 9 stycznia 2006 roku. Termin ten został przedłużony do 31 grudnia 2008 roku Rozporządzeniem Ministra Transportu i Budownictwa z 13 stycznia 2006 r., zmieniającym rozporządzenie w sprawie sposobu zgłaszania oraz oznakowania przeszkód lotniczych (DzU nr 9, poz. 53).

Definicja przeszkody lotniczej

Każdy obiekt o wysokości 50 metrów lub wyższy wymaga uzyskania decyzji zarówno władz cywilnych, jak i wojskowych odnośnie ewentualnego uznania go za przeszkodę lotniczą (§ 2 ust. 2 rozporządzenia z 2003 roku). Przeszkodę lotniczą może stanowić także niższa budowla, jeżeli położona jest w strefach dolotowych do lotniska.

Władzę cywilną w tym zakresie stanowi prezes Urzędu Lotnictwa Cywilnego, zwany w omawianym rozporządzeniu „Prezesem”, zaś władzę wojskową organ nadzoru nad lotnictwem wojskowym. Zgodnie z przepisem do przeszkód lotniczych zalicza się przede wszystkim:

• stałe lub tymczasowe obiekty budowlane, a także obiekty naturalne lub ich części, które ze względu na swoją wysokość ograniczają określone w przepisach strefy w otoczeniu lotnisk – Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 25 czerwca 2003 roku (DzU nr 130 z 24 lipca 2003 r., poz. 1192),
• obiekty budowlane o wysokości 100 metrów i wyższe (w stosunku do otaczającego je terenu lub wody), a położone na lądzie lub na terenie polskich wód terytorialnych,
• obiekty budowlane oraz obiekty naturalne lub ich części trudno dostrzegalne z powietrza na tle otoczenia, położone w strefach dolotu lub odlotu z lotniska (szczególnie w terenie pagórkowatym lub górskim, jeżeli zostaną uznane przez odpowiednie władze za przeszkody lotnicze).

Oznakowanie przeszkód lotniczych obejmuje zarówno oznakowanie dzienne, jak i nocne. Rozporządzenie przewiduje oznakowanie świetlne (nocne) oraz graficzno-kolorystyczne (dzienne). Jeżeli przeszkoda lotnicza otoczona jest zwartą zabudową lub lasem, jej wysokość można przyjmować od uśrednionego górnego poziomu zabudowy lub górnego poziomu drzew. Rozporządzenie dopuszcza oznakowanie tylko części obiektu stanowiącego przeszkodę lotniczą, jeżeli jest to uwarunkowane konkretną sytuacją w terenie.

Zgłaszanie informacji o przeszkodach lotniczych

Do zgłoszenia stosownej informacji zobowiązany jest posiadacz nieruchomości, na której znajduje się obiekt mogący stanowić przeszkodę lotniczą. Zgłoszenie to może być przesłane na piśmie pocztą lub za pośrednictwem poczty elektronicznej. W zgłoszeniu należy umieścić następujące informacje:

• pełne dane posiadacza nieruchomości,
• określenie rodzaju przeszkody (np. komin, budynek, maszt),
• lokalizację przeszkody: nazwę miejscowości oraz współrzędne obiektu według Światowego Systemu Geodezyjnego WGS-84, z dokładnością do 1/10 sekundy w przypadku przeszkody lotniczej znajdującej się w otoczeniu lotniska oraz do 1 sekundy – poza otoczeniem lotniska,
• mapę w skali 1:50 000 lub 1:100 000 (dla przeszkód w otoczeniu lotniska co najmniej 1:25 000) z zaznaczoną lokalizacją przeszkody,
• wysokość przeszkody, licząc od poziomu terenu, z dokładnością do 3 m (w otoczeniu lotniska do 0,5 m),
• wysokość wzniesienia terenu w miejscu zlokalizowania przeszkody, w odniesieniu do poziomu morza, z dokładnością do 1 m (w otoczeniu lotniska do 0,5 m),
• opis oznakowania dziennego i nocnego,
• w odniesieniu do obiektów projektowanych, lub znajdujących się w trakcie realizacji, zgłoszeniu (z wyprzedzeniem co najmniej 2-miesięcznym) podlega termin ukończenia budowy, a dla przeszkód o wysokości 100 m powyżej poziomu terenu lub wyższych – terminy osiągnięcia wysokości 100 m i wysokości docelowej (informacje te mogą być przesyłane sukcesywnie),
• opis oznakowania tymczasowego (jeżeli zostało zastosowane),
• potwierdzenie wykonania stałego oznakowania przeszkodowego.

Rozporządzenie przewiduje, że posiadacz nieruchomości zobowiązany jest niezwłocznie powiadomić o likwidacji przeszkody lotniczej zarówno władze cywilne, jak i wojskowe.

Awarie świateł przeszkodowych powinny być niezwłocznie usuwane, a jeżeli jest to niemożliwe, właściciel nieruchomości winien o awarii niezwłocznie powiadomić władze cywilne i wojskowe.

Oznakowanie dzienne

Rozporządzenie ogranicza oznakowanie dzienne do graficzno-kolorystycznego. W rozdziale 3., poświęconym oznakowaniu dziennemu, nie wymieniono oznakowania za pomocą świateł, chociaż w praktyce takie oznakowanie w niektórych przypadkach jest niezbędne. W sytuacji, kiedy przeszkoda lotnicza w wyniku intensywnej operacji słonecznej albo o zmroku lub przy pogorszonej widoczności jest mało widoczna na tle, na którym występuje, ICAO (Międzynarodowa Organizacja Lotnictwa Cywilnego) zaleca stosowanie oświetlenia przeszkodowego niezależnie od oznakowań graficzno-kolorystycznych.

W normalnych sytuacjach oznakowanie dzienne polega na pomalowaniu kolorowymi pasami lub szachownicami. Pasy i szachownice powinny być na przemian koloru pomarańczowego (lub czerwonego) i białego, przy czym pola narożnikowe i skrajne nie mogą być koloru białego. Układ pasów i pól szachownicy zależy od rodzaju obiektu.

Specjalnego oznakowania dziennego wymagają napowietrzne linie elektroenergetyczne. Przepis wymaga umieszczenia na najwyżej zawieszonym przewodzie kul o średnicy co najmniej 0,6 m. Kule w kolorach pomarańczowym (lub czerwonym) i białym powinny być umieszczone przemiennie. Odległość pomiędzy sąsiednimi kulami lub kulami i konstrukcją nośną linii zależy od średnicy kul:

• kule o średnicy 0,6 m powinny być rozmieszczone co 30 m,
• kule o średnicy 0,8 m – co 35 m,
• kule o średnicy 1,3 m i większej, co 40 m.

Także elektrownie wiatrowe, będące przeszkodami lotniczymi, wymagają oznakowania kolorami. Zgodnie z ze wspomnianą wcześniej nowelizacją rozporządzenia z 2006 roku zewnętrzne końce śmigieł powinny być pomalowane w pięć pasów o jednakowej szerokości, prostopadłych do dłuższego wymiaru śmigła, pokrywających 1/3 długości łopaty śmigła (3 koloru czerwonego lub pomarańczowego i 2 białego). Pasy skrajne nie mogą być koloru białego. Zmiana ta nie dotyczy elektrowni oznakowanych według zasad określonych w 2003 roku.

Do oznakowania tymczasowego przeszkód lotniczych w trakcie ich budowy stosuje się tablice lub flagi w kolorze pomarańczowym (lub czerwonym) i białym. Tablice lub flagi powinny mieć kształt kwadratu o powierzchni co najmniej 4 m².

Oznakowanie nocne

Światła stosowane do oznakowania przeszkód lotniczych, zwane światłami przeszkodowymi, powinny mieć kolor czerwony i intensywność zapewniającą ich dostrzeganie w konkretnej sytuacji. Ich intensywność nie może być mniejsza niż 10 cd (cd<kand ela>jednostka intensywności promieniowania wysyłanego przez oprawę w danym kącie przestrzennym). Są to tzw. światła o niskiej intensywności typu A. Tego typu światła stosuje się przy niskiej luminancji (jaskrawości) tła. W zależności od potrzeb, mogą być stosowane światła o niskiej intensywności typu B, których światłość wiązki świetlnej ma nie mniej niż 32 cd, oraz światła o średniej intensywności typu B i C, o intensywności wiązki świetlnej 2000 ±25% cd (tab. 1.). W załączniku do rozporządzenia z 25 czerwca 2003 r. w odniesieniu do świateł przeszkodowych określono ponadto:

• typ sygnału (ciągły lub błyskowy 20÷60/min),
• minimalne rozwarcie wiązki świetlnej w płaszczyźnie pionowej,
• intensywność promieniowania (w kandelach) w granicach podanego kąta w stosunku do powierzchni poziomej.

Oprawy świateł przeszkodowych muszą zachowywać swoje parametry oświetleniowe przez cały czas eksploatacji. Dlatego też stosuje się oprawy o wysokim stopniu szczelności obudowy, chroniącym wnętrze przed dostępem zanieczyszczeń. Szczególnie górne oprawy przeszkodowe instalowane na kominach narażone są na zanieczyszczenia. Z tego względu przepis zaleca umieszczanie ich od 1,5 do 3 metrów poniżej wylotu spalin (rys. 1.). Żurawie budowlane i podobne urządzenia zmieniające swoje położenie na ograniczonym obszarze oznacza się stałymi światłami w kolorze czerwonym.

Pojedyncza przeszkoda lotnicza o wymiarach poziomych nieprzekraczających 45 metrów powinna być oznakowana na najwyższym poziomie światłami niskiej intensywności typu A lub B (w zależności od warunków terenowych – tła, na którym są umieszczone). Przeszkody o wymiarach poziomych przekraczających 45 metrów powinny być wyposażone w światła niskiej intensywności, wskazujące ich wymiary. Światła te muszą być tak rozmieszczone, aby odległość pomiędzy nimi nie przekraczała 45 metrów.

Jeżeli przeszkoda lotnicza ma wysokość w granicach od 45 do 150 metrów (nie dotyczy to linii energetycznych i elektrowni wiatrowych) oznakowuje się ją światłami średniej intensywności typu C (światło ciągłe), przy czym w niektórych przypadkach dla bardzo rozległych obiektów stosuje się także typ B (światła błyskowe). Decyzję każdorazowo podejmują władze lotnicze.

Obiekty o wysokości 150 m i wyższe (rys. 2.) oznakowuje się światłami o średniej intensywności typu B (światła błyskowe) i światłami niskiej intensywności, także typu B (ciągłe), rozmieszczonymi na przemian, przy czym na wierzchołku umieszcza się światła błyskowe o średniej intensywności (nie dotyczy to linii elektroenergetycznych i elektrowni wiatrowych). Odległości pomiędzy rozmieszczonymi, w miarę możliwości w równych odległościach, poziomami świateł nie mogą przekraczać 52 metrów.

Szczególne wymagania dotyczą napowietrznych linii elektroenergetycznych (a także innych linii napowietrznych). Duże niebezpieczeństwo stwarzają przewody rozpięte pomiędzy słupami. Dlatego też zgodnie z rozporządzeniem, światła przeszkodowe umieszcza się na słupach tych linii na trzech poziomach (rys. 3.). Stosuje się przy tym światła o średniej intensywności typu B (błyskowe). Górne światła umieszcza się na wierzchołku słupa, dolne na poziomie zwisu najniższych przewodów i pośrednie w połowie odległości pomiędzy górnym a dolnym poziomem. Kolejność błysków jest następująca: dolne, pośrednie i górne.

Elektrownie wiatrowe stanowiące przeszkody lotnicze powinny być wyposażone w światła o średniej intensywności typu B (błyskowe) umieszczone na najwyższym miejscu gondoli.

Instalacja zasilająca i sterownicza

Pewność działania oświetlenia przeszkodowego w dużej mierze zależy od niezawodności zasilania w energię elektryczną. Dlatego też musi oprócz zasilania podstawowego mieć także włączające się automatycznie zasilanie rezerwowe. Występujące ostatnio awarie sieci elektroenergetycznych powodują wielogodzinne przerwy w dostawie energii. Z tego względu wskazane jest stosowanie, niezależnie od ewentualnego drugostronnego zasilania z sieci energetyki zawodowej, układu wyposażonego w UPS oraz zespół prądotwórczy z automatycznym rozruchem (rys. 4.). W instalacji zasilającej poszczególne oprawy należy brać pod uwagę, szczególnie przy wysokich obiektach, odległości od punktu zasilania zwykle usytuowanego na poziomie terenu. Wskazane jest zasilanie poszczególnych poziomów świateł odrębnymi obwodami. Jako środek dodatkowej ochrony przed porażeniami należy stosować wyłączniki nadmiarowe i różnicowoprądowe. Zaleca się także instalowanie ochronników przeciwprzepięciowych typu II. Sterowanie oświetleniem powinno odbywać się w cyklu automatycznym. Jako element sterowniczy może być zastosowany zegar astronomiczny lub wyłącznik zmierzchowy. W tym drugim przypadku należy starannie wybrać miejsce zainstalowania fotodiody. Nie może na nią padać światło latarń i innych sztucznych źródeł światła, natomiast ona sama musi być łatwo dostępna dla osób wykonujących czynności konserwacyjne.

Odbiór

Po zainstalowaniu opraw oraz wykonaniu układu zasilania i sterowania, całość prac powinna zostać odebrana komisyjnie. Przed przystąpieniem do odbioru instalacji należy przeprowadzić prace kontrolne. W ich skład wchodzą oględziny (tab. 2.) oraz pomiary:

• izolacji,
• ciągłości przewodów ochronnych i połączeń wyrównawczych,
• rezystancji przewodów ochronnych,
• rezystancji izolacji.

Pod względem formalnym sprawdzania instalacji dotyczą następujące normy:

• PN-IEC 60364-6-61:2000 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Sprawdzanie. Sprawdzanie odbiorcze – niestety norma ta została wycofana przez Polski Komitet Normalizacyjny, bez zastąpienia,
• w 2006 roku PKN wprowadził normę uznaniową wydaną w języku angielskim, o nowym numerze PN-HD 384.6.61 S2:2006 (U) Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Część 6-61: Sprawdzanie. Sprawdzanie odbiorcze,
• następną i na razie (stan na kwiecień 2008 r.) ostatnią zmianą jest wprowadzenie w 2007 roku normy uznaniowej, wydanej także w języku angielskim, o nowym numerze i nazwie: PN-HD 60364-6:2007 (U) Instalacje elektryczne niskiego napięcia. Część 6: Sprawdzanie – zastąpiła ona normę z 2006 roku.

Stwarza to skomplikowaną sytuację. Należy mieć nadzieję, że w niedługim czasie ukaże się wersja polskojęzyczna normy z 2007 roku.

Po przeprowadzeniu prac kontrolnych można dokonać odbioru instalacji i rozpocząć ich użytkowanie. Jednocześnie niezbędne jest założenie książki obiektu, o ile takowa nie została założona po zakończeniu prac budowlanych. Wzór książki i zasady jej prowadzenia określa Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 3 lipca 2003 roku w sprawie książki obiektu budowlanego (DzU nr 120, poz.1134). Zgodnie z wymienionym rozporządzeniem, książka powinna być założona w dniu przekazania obiektu do użytkowania i prowadzona systematycznie przez cały okres jego istnienia. Książka powinna mieć format A4 i zabezpieczone przed usunięciem lub wymianą ponumerowane strony. W książce umieszcza się następujące dane:

• datę założenia książki,
• rodzaj obiektu i jego adres,
• imię i nazwisko właściciela (firmę),
• numer i datę sporządzenia protokołu odbioru,
• dane pozwolenia na użytkowanie obiektu – nazwę organu, który je wydał oraz datę i numer dokumentu,
• ewentualnie wpisy o zmianie właściciela obiektu,
• ogólne informacje o obiekcie,
• wykaz dokumentacji powykonawczej,
• plan zagospodarowania działki z uwidocznionymi wszystkimi sieciami zewnętrznymi,
• dane o przeprowadzanych remontach i ewentualnej przebudowie lub rozbudowie.

Eksploatacja

Oprawy oświetlenia przeszkodowego podobnie jak fotodioda (jeżeli zastosowano do sterowania wyłącznik zmierzchowy) muszą być systematycznie kontrolowane i poddawane zabiegom konserwacyjnym. Stan działania świateł musi być kontrolowany optycznie codziennie po zapadnięciu zmroku. Awarie świateł przeszkodowych winny być niezwłocznie usuwane, a jeżeli jest to niemożliwe, właściciel nieruchomości musi niezwłocznie powiadomić o awarii władze cywilne i wojskowe.

Oprawy oświetlenia przeszkodowego powinny być systematycznie oczyszczane z kurzu. Także fotodioda wymaga systematycznego oczyszczania. Częstotliwość zabiegów należy dobrać do warunków panujących w otoczeniu. Przy silnym zapyleniu powietrza czyszczenie musi być wykonywane częściej niż przypadku eksploatacji w rejonach, w których powietrze jest czyste. Okresowego sprawdzania wymaga także cała instalacja zasilająca i sterownicza oraz źródła światła i oprawy oświetlenia przeszkodowego. Urządzenia te muszą być poddawane kontroli:

• okresowej, co najmniej raz w roku, polegającej na sprawdzeniu stanu technicznego elementów instalacji narażonych na szkodliwe wpływy atmosferyczne i niszczące działania czynników występujących podczas użytkowania obiektu,
• okresowej, co najmniej raz na 5 lat, polegającej na sprawdzeniu stanu sprawności połączeń, osprzętu, zabezpieczeń i środków ochrony przed porażeniami, oporności izolacji przewodów oraz uziemień instalacji i aparatów, a także stanu opraw i źródeł światła.

Kontrola okresowa powinna obejmować podobne czynności jak sprawdzenia odbiorcze. Należą do nich oględziny oraz próby i pomiary. Oględziny należy wykonać przed przystąpieniem do prób i po odłączeniu zasilania instalacji. W zależności od potrzeb należy sprawdzić co najmniej:

• ochronę przed porażeniem prądem elektrycznym, 
• dobór przewodów do obciążalności prądowej i spadku napięcia,
• dobór i nastawienie urządzeń zabezpieczających i sygnalizacyjnych,
• istnienie i prawidłowe umieszczenie odpowiednich urządzeń odłączających i łączących,
• dobór urządzeń i środków ochrony od wpływów zewnętrznych, np. stan ograniczników przeciwprzepięciowych,
• oznaczenia przewodów ochronnych i neutralnych oraz ochronno-neutralnych,
• umieszczenie schematów, tablic ostrzegawczych lub innych podobnych informacji,
• oznaczenia obwodów, bezpieczników, łączników, zacisków itp.,
• poprawność połączeń przewodów,
• stan opraw i źródeł światła oraz fotodiody (jeżeli występuje).

Po przeprowadzeniu oględzin należy wykonać takie same pomiary jak przy czynnościach odbiorczych. Ze wszystkich czynności należy sporządzać protokoły.

Literatura

1. Ustawa z 3 lipca 2002 roku Prawo lotnicze (DzU z 2006 roku, nr 100, poz. 696, z późn. zm.).
2. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 25 czerwca 2003 roku w sprawie sposobu zgłaszania oraz oznakowania przeszkód lotniczych (DzU nr 130 z 24 lipca 2003 r., poz. 1193).
3. Rozporządzenie Ministra Transportu i Budownictwa z 13 stycznia 2006 roku, zmieniające rozporządzenie w sprawie sposobu zgłaszania oraz oznakowania przeszkód lotniczych (DzU nr 9, poz. 53).
4. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 25 czerwca 2003 roku w sprawie warunków, jakie powinny spełniać obiekty budowlane oraz naturalne w otoczeniu lotniska (DzU nr 130 z 24 lipca 2003 r., poz. 1192 z późn. zm.).

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!