Oświetlenie awaryjne – zagadnienia wybrane
Przykład wymiennych modułów LED w oprawie awaryjnej
archiwum redakcji
Oświetlenie ewakuacyjne należy do urządzeń przeciwpożarowych zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 7 czerwca 2010 r. (DzU z 2010 r., nr 109, poz. 719). Ponieważ instalacja oświetlenia ewakuacyjnego jest częścią instalacji oświetlenia awaryjnego, wszystkie urządzenia przeciwpożarowe powinny być poddawane przeglądom, co najmniej raz w roku, oraz spełniać wymagania polskich norm.
Rozporządzenia i przywołane w nich polskie normy są wytycznymi dla projektantów określającymi właściwe oświetlenie awaryjne w budynkach w zależności od jego przeznaczenia i miejsca zainstalowania [1, 2].
Zobacz także
dr inż. Karol Kuczyński Oświetlenie drogowe – zagadnienia wybrane
Obserwując oświetlenie uliczne możemy spotkać się zarówno z rozwiązaniami technicznymi bardzo przestarzałymi, opartymi na wysokoprężnych lampach rtęciowych, jak i nowoczesnymi oprawami oświetleniowymi...
Obserwując oświetlenie uliczne możemy spotkać się zarówno z rozwiązaniami technicznymi bardzo przestarzałymi, opartymi na wysokoprężnych lampach rtęciowych, jak i nowoczesnymi oprawami oświetleniowymi o wysokiej sprawności wyposażonymi w nowoczesne źródła światła. System konserwacji opraw oświetleniowych często jednak pozostawia wiele do życzenia.
TREVOS POLAND Sp. z o.o. Oświetlenie przemysłowe pod presją bezpieczeństwa
Rosnące wymagania dotyczące efektywności energetycznej, bezpieczeństwa pracy oraz niezawodności instalacji sprawiają, że oświetlenie przemysłowe staje się jednym z kluczowych elementów nowoczesnych zakładów...
Rosnące wymagania dotyczące efektywności energetycznej, bezpieczeństwa pracy oraz niezawodności instalacji sprawiają, że oświetlenie przemysłowe staje się jednym z kluczowych elementów nowoczesnych zakładów produkcyjnych i centrów logistycznych. Szczególnego znaczenia nabierają dziś również rozwiązania przeznaczone do stref zagrożonych wybuchem. O wyzwaniach związanych z doborem oświetlenia przemysłowego, specyfice wymagań w strefach zagrożonych wybuchem oraz planach rozwoju firmy w Polsce rozmawiamy...
leroymerlin.pl Barwa światła, liczba lampek, długość łańcucha... Sprawdź, czym kierować się przy wyborze zewnętrznych lampek choinkowych
Dekoracyjne sople, migoczące figurki, kolorowe sznurki oplatające drzewka… Nastrojowe oświetlenie to jeden z ważniejszych elementów Bożego Narodzenia. Wyjątkowy klimat świąt można również stworzyć w ogrodzie...
Dekoracyjne sople, migoczące figurki, kolorowe sznurki oplatające drzewka… Nastrojowe oświetlenie to jeden z ważniejszych elementów Bożego Narodzenia. Wyjątkowy klimat świąt można również stworzyć w ogrodzie lub przy wejściu do domu. Wystarczy wybrać odpowiednie lampki. Które z nich sprawdzą się na zewnątrz? Poniżej przydatne wskazówki.
Oświetlenie ewakuacyjne - obowiązujące przepisy
Nowelizacja Rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 27 kwietnia 2010 r. w sprawie wykazu wyrobów służących zapewnieniu bezpieczeństwa publicznego lub ochronie zdrowia i życia oraz mienia, a także zasad wydawania dopuszczenia tych wyrobów do użytkowania (DzU nr 85, poz. 553) wprowadziła obowiązek uzyskania dopuszczenia do użytkowania znaków bezpieczeństwa, w tym ewakuacyjnych oraz opraw oświetleniowych do oświetlenia awaryjnego, wydanych przez Centrum Naukowo-Badawcze Ochrony Przeciwpożarowej w Józefowie.
Obowiązek ten dotyczy również opraw oświetlenia podstawowego podłączonych do baterii centralnej oraz opraw oświetlenia podstawowego z modułem awaryjnym. Znaki ewakuacyjne stosowane do oznaczania drogi ewakuacyjnej oraz czynności związanych z ewakuacją muszą spełniać wymagania zawarte w PN-N-01256/02 lub PN-ISO 7010. Natomiast oprawy oświetlenia awaryjnego powinny być zgodne z PN-EN 60598-2-22 Oprawy oświetleniowe. Część 2-22: Wymagania szczegółowe. Oprawy oświetleniowe do oświetlenia awaryjnego.
Wymagania stawiane instalacjom oświetlenia awaryjnego precyzuje Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU z 2002 r. nr 75, poz. 690, z późn. zm.) wraz z nowelizacjami rozporządzenia z 12 marca 2009 r. (DzU z 2009 r. nr 56, poz. 461) oraz z 10 grudnia 2010 r. (DzU z 2010 r. nr 239 poz. 1597). Ostatnia zmiana zmieniła wykaz polskich norm powołanych w rozporządzeniu i zaczęła obowiązywać 22 marca 2011 r. – czyli po trzech miesiącach od ogłoszenia.
Zgodnie z § 181 budynek, w którym zanik napięcia w elektroenergetycznej sieci zasilającej może spowodować zagrożenie życia lub zdrowia ludzi oraz poważne zagrożenie środowiska, a także znaczne straty materialne, należy zasilać co najmniej z dwóch niezależnych, samoczynnie załączających się źródeł energii elektrycznej. Dodatkowo należy wyposażać je w samoczynnie załączające się oświetlenie awaryjne (zapasowe lub ewakuacyjne). W budynku wysokościowym jednym ze źródeł zasilania powinien być zespół prądotwórczy.
Awaryjne oświetlenie zapasowe należy stosować w pomieszczeniach, w których po zaniku oświetlenia podstawowego istnieje konieczność kontynuowania czynności w niezmieniony sposób lub ich bezpiecznego zakończenia, przy czym czas działania tego oświetlenia powinien być dostosowany do uwarunkowań wynikających z wykonywanych czynności oraz warunków występujących w pomieszczeniu.
Rozporządzenie Ministra Infrastruktury precyzuje, gdzie należy stosować awaryjne oświetlenie ewakuacyjne [2]:
- widownie kin, teatrów i filharmonii oraz innych sal widowiskowych,
- audytoria, sale konferencyjne, czytelnie, lokale rozrywkowe oraz sale sportowe, przeznaczone dla ponad 200 osób,
- pomieszczenia wystawowe w muzeach,
- pomieszczenia o powierzchni netto ponad 1000 m2 w garażach oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym,
- pomieszczenia o powierzchni netto ponad 2000 m2 w budynkach użyteczności publicznej, budynkach zamieszkania zbiorowego oraz w budynkach produkcyjnych i magazynowych.
Dotyczy to również dróg ewakuacyjnych:
- z pomieszczeń wymienionych wcześniej,
- oświetlonych wyłącznie światłem sztucznym,
- w szpitalach i innych budynkach przeznaczonych przede wszystkim do użytku osób o ograniczonej zdolności poruszania się,
- w wysokich i wysokościowych budynkach użyteczności publicznej i zamieszkania zbiorowego.
Nowelizacja rozporządzenia wprowadziła też zmianę czasu działania awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego, powinno ono działać przez co najmniej 1 godzinę od zaniku oświetlenia podstawowego. Nie jest ono wymagane w pomieszczeniach, w których awaryjne oświetlenie zapasowe zapewnia oświetlenie przez co najmniej 1 godzinę od zaniku oświetlenia podstawowego.
Natomiast w pomieszczeniu, które jest użytkowane przy wyłączonym oświetleniu podstawowym, należy stosować oświetlenie dodatkowe, zasilane napięciem nieprzekraczającym napięcia dotykowego dopuszczalnego długotrwale, służące uwidocznieniu przeszkód wynikających z układu budynku, dróg komunikacji ogólnej lub sposobu jego użytkowania, a także podświetlane znaki wskazujące kierunki ewakuacji.
Zgodnie z § 181 ust. 7 oświetlenie awaryjne należy wykonywać zgodnie z polskimi normami dotyczącymi wymagań w tym zakresie tj. PN-EN 1838:2005 Zastosowania oświetlenia. Oświetlenie awaryjne, PN-EN 50172:2005 Systemy awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego, PN-IEC 60364-5-56:1999 Instalacje elektryczne w obiektach budowlanych. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Instalacje bezpieczeństwa.
Należy pamiętać, że odcięcie dopływu prądu przeciwpożarowym wyłącznikiem prądu nie może powodować samoczynnego załączenia drugiego źródła energii elektrycznej, w tym zespołu prądotwórczego, z wyjątkiem źródła zasilającego oświetlenie awaryjne, jeżeli występuje ono w budynku (§ 183 ust. 4).
Rozporządzenie Ministra Infrastruktury określa także wymagania odnośnie stosowania do zasilania opraw oświetlenia awaryjnego kabli ognioodpornych. Zgodnie z § 187 ust. 3. przewody i kable elektryczne oraz światłowodowe wraz z ich zamocowaniami (zwane „zespołami kablowymi”) stosowane w systemach zasilania i sterowania urządzeniami służącymi ochronie przeciwpożarowej, powinny zapewniać ciągłość dostawy energii elektrycznej lub przekazu sygnału przez czas wymagany do uruchomienia i działania urządzenia, tj. 90 minut.
Dopuszcza się ograniczenie tego czasu do 30 minut, o ile zespoły kablowe znajdują się w obrębie przestrzeni chronionych stałymi wodnymi samoczynnymi urządzeniami gaśniczymi. Ocena działania zespołów kablowych w zakresie ciągłości dostawy energii elektrycznej lub przesyłu sygnału, z uwzględnieniem rodzaju podłoża i przewidywanego sposobu mocowania do niego, powinna być wykonana zgodnie z warunkami określonymi w normie PN-EN 1363-1:2001 Badania odporności ogniowej. Część 1: Wymagania ogólne.
Dodatkowo § 187 ust. 4 rozporządzenia Ministra Infrastruktury stwierdza, że zespoły kablowe umieszczone w pomieszczeniach chronionych stałymi wodnymi urządzeniami gaśniczymi powinny być odporne na oddziaływanie wody. Natomiast jeżeli przewody i kable ułożone są w ognioochronnych kanałach kablowych, to wymaganie odporności na działanie wody uznaje się za spełnione.
W § 187 ust. 5 rozporządzenia Ministra Infrastruktury możemy przeczytać, że kable i przewody elektryczne w obwodach urządzeń alarmu pożaru, oświetlenia awaryjnego i łączności powinny mieć klasę PH odpowiednią do czasu wymaganego do działania tych urządzeń, zgodnie z wymaganiami normy PN-EN 50200:2003 Metoda badania palności cienkich przewodów i kabli bez ochrony specjalnej stosowanych w obwodach zabezpieczających.
W §181 ust. 7 w dalszym ciągu obowiązują normy PN-EN 1838:2005 Zastosowania oświetlenia. Oświetlenie awaryjne, PN-EN 50172:2005 Systemy awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego.
W odniesieniu do kwestii ewakuacji oraz oznakowania dróg ewakuacyjnych nowelizacje rozporządzenia Ministra Infrastruktury nie wprowadziły zmian w odwołaniu do norm. W dalszym ciągu pozostało kilkukrotne odwołanie się do polskich norm: PN-N-01256-02:1992 Znaki bezpieczeństwa – ewakuacja, PN-N-01256-5:1998 Zasady umieszczania znaków bezpieczeństwa na drogach ewakuacyjnych i drogach pożarowych, PN-ISO 7010:2006 Symbole graficzne. Barwy bezpieczeństwa i znaki bezpieczeństwa. Znaki bezpieczeństwa stosowane w miejscach pracy i w obszarach użyteczności publicznej.
Najważniejsze wymagania dotyczące oświetlenia awaryjnego i ewakuacyjnego
Budynki i obiekty budowlane, a przede wszystkim obiekty użyteczności publicznej, muszą być wyposażone w urządzenia przeciwpożarowe, którym należy zapewnić konserwację i naprawy w sposób gwarantujący ich sprawne i niezawodne funkcjonowanie. Odpowiedzialni za to są ich właściciele lub zarządcy.
Na podstawie aktualnie obowiązujących przepisów i norm można sporządzić listę najważniejszych wymagań dla oceny istniejącej w danym obiekcie instalacji oświetlenia awaryjnego i jej konserwacji [4, 5, 6]:
- Projekt musi być uzgodniony z rzeczoznawcą do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych. W obiekcie muszą znajdować się aktualne rysunki systemu oświetlenia awaryjnego, które powinny identyfikować wszystkie oprawy awaryjne i główne komponenty. Rysunki powinny być podpisane przez rzeczoznawcę. System oświetlenia awaryjnego musi być zgodny z wymaganiami przepisów i polskich norm.
- Urządzenia przeciwpożarowe powinny być poddawane przeglądom technicznym i czynnościom konserwacyjnym zgodnie z zasadami określonymi w polskich normach dotyczących urządzeń przeciwpożarowych, w odpowiedniej dokumentacji techniczno-ruchowej oraz instrukcjach obsługi (DzU z 2010 r., nr 109, poz. 719).
- Przeglądy techniczne i czynności konserwacyjne nie mogą odbywać się rzadziej niż raz w roku i powinny być przeprowadzone w sposób zgodny z instrukcją ustaloną przez producenta (DzU z 2010 r., nr 109, poz. 719).
- Przewody i kable elektryczne oraz światłowodowe wraz z ich zamocowaniami (zwane „zespołami kablowymi”) stosowane w systemach zasilania i sterowania urządzeniami służącymi ochronie przeciwpożarowej, powinny zapewniać ciągłość dostawy energii elektrycznej lub przekazu sygnału przez czas wymagany do uruchomienia i działania urządzenia, tj. 90 minut. (DzU z 2009 r., nr 56, poz. 461, §187, ust. 3).
- Zgodnie z nowelizacją Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (DzU z 2009 r. nr 56, poz. 461, § 181, ust. 5), czas działania oświetlenia ewakuacyjnego nie może być krótszy niż jedna godzina.
- Zanik zasilania opraw podstawowych na drogach ewakuacyjnych musi spowodować włączenie oświetlenia ewakuacyjnego na tych drogach (DzU z 2009 r., nr 56, poz. 461, §181).
- Musi istnieć możliwość testowania opraw oświetlenia awaryjnego bez wyłączania zasilania. Oprawy oświetlenia awaryjnego z własnym źródłem zasilania powinny być wyposażone w wewnętrzny układ testujący lub być podłączone do zdalnego układu testującego (zgonie z PN-EN 60598-2-22).
- Oświetlenie ewakuacyjne musi spełniać wymagania normy PN-EN 1838:2005 Zastosowanie oświetlenia – oświetlenie awaryjne. Szczegółowy opis normy czytelnik znajdzie w publikacjach [2, 3].
- Instalacje oświetlenia ewakuacyjnego powinny gwarantować, aby oświetlenie ewakuacyjne spełniało wymagania PN-EN 50172:2005 Systemy awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego. Opis wymagań czytelnik może znaleźć w publikacjach [2, 3].
- Rejestrowanie zdarzeń i raportowanie oraz serwis i testowanie oświetlenia ewakuacyjnego w obiektach powinny być wykonywane zgodnie z PN-EN 50172:2005.
Wymienione wymagania muszą uwzględniać projektanci instalacji oświetlenia awaryjnego w nowo budowanych lub remontowanych budynkach i innych obiektach budowlanych. Inwestorzy i projektanci muszą również podjąć decyzję, jaki system oświetlenia awaryjnego zastosować w danym obiekcie.
Ze względu na przepisy przeciwpożarowe, nakazujące co najmniej raz w roku kontrolę i konserwację opraw oświetlenia awaryjnego w obiektach, w których znajduje się ich większa liczba (np. 100), trudno sobie wyobrazić system oświetlenia awaryjnego bez automatycznego testowania i monitoringu stanu technicznego wszystkich opraw oświetlenia awaryjnego w obiekcie.
Zasadniczy podział systemów oświetlenia awaryjnego związany jest ze sposobem zasilania opraw [5]. Oprawy oświetlenia awaryjnego mogą posiadać wewnętrzne źródło zasilania (akumulatory) lub być zasilane ze źródła zewnętrznego (centralna bateria akumulatorów). W przypadku oświetlenia awaryjnego dróg ewakuacyjnych o wiele bardziej interesujące są systemy oświetlenia awaryjnego oparte na oprawach z własnym akumulatorem.
Najważniejszą zaletą tych systemów jest rozproszenie bezpieczeństwa na wszystkie oprawy oświetlenia awaryjnego w obiekcie, z których każda przełącza się w tryb pracy awaryjnej niezależnie od innych urządzeń systemu. Takie rozwiązanie eliminuje największą wadę systemów z centralną baterią, w których każda oprawa musi być włączona przez jedno urządzenie, jakim jest właśnie centralna bateria.
Wynika z tego, że uszkodzenie centralnej baterii może całkowicie pozbawić obiekt oświetlenia awaryjnego aż do czasu usunięcia awarii. Taka sytuacja w obiektach działających w systemie całodobowym, takich jak hotele czy szpitale, jest niedopuszczalna, ponieważ stwarza zagrożenie dla wszystkich osób przebywających w tych obiektach.
Pomiar natężenia oświetlenia
Jedną z podstawowych i najczęściej mierzonych wartości oświetleniowych jest natężenie oświetlenia. W uproszczeniu określa ono ilość światła, które wysłane ze źródła i odbite od różnych „przeszkód” (ścian, mebli, elementów konstrukcyjnych oprawy, itd.) dociera w dane miejsce. Jest to też wartość, którą podają różne normy, jako zalecaną dla poszczególnych pomieszczeń i rodzajów wykonywanej czynności [7].
Do dokładnego pomiaru wartości natężenia oświetlenia służy miernik nazywany luksomierzem. Luksomierz składa się najczęściej z głowicy fotometrycznej oraz miernika z wyświetlaczem i przełącznikiem skali. Aby uzyskać poprawne wyniki pomiarów, należy przestrzegać kilku zasad i zdawać sobie sprawę ze zjawisk, które mogą wpłynąć na jego wynik [7]:
- przed włączeniem miernika należy sprawdzić, czy głowica jest czysta, a po włączeniu przy zasłoniętej głowicy, czy wskaźnik miernika pokazuje zero,
- pomiary należy wykonywać w warunkach temperaturowych i wilgotności powietrza mieszczących się w zakresie podanym przez producenta miernika. Jest to szczególnie istotne przy dokonywaniu pomiarów zimą na zewnątrz budynku lub przez dłuższy czas latem w pełnym słońcu, kiedy to głowica i miernik mogą się nadmiernie nagrzać,
- ponieważ głowica fotometryczna zbiera światło z całego otoczenia (w kącie 180°), istotne jest, aby osoba dokonująca pomiaru swoją postacią nie zasłaniała światła. Jest to w dużej mierze uzależnione od relacji między rozmieszczeniem punktów świetlnych, kierunku padania światła na czujnik a miejscem pomiarowym i osobą dokonującą pomiaru. Najlepiej głowicę położyć w miejscu pomiarowym i odsunąć się od niej. Jeśli nie jest to możliwe, to głowicę powinno się trzymać wyciągniętą ręką za pomocą uchwytu umożliwiającego dalsze jej oddalenie. Dobrym pomysłem jest też, aby osoba dokonująca pomiarów miała ciemne ubranie. W przypadku jasnego ubrania będzie ono dodatkowo odbijało światło i w ten sposób może wpłynąć na niedokładność wyników pomiarowych,
- przy pomiarach oświetlenia pochodzącego od źródeł wyładowczych należy odczekać 30 minut w celu osiągnięcia ich pełnej mocy świecenia. Takie zalecenie można znaleźć w komentarzu Polskiego Komitetu Oświetleniowego do Polskiej Normy PN-EN 12464-1. Ponadto po zainstalowaniu nowych źródeł światła należy je wyświecić w normalnych warunkach oświetleniowych przez okres 100 godzin dla lamp wyładowczych i 1 godziny dla lamp żarowych,
- pomiary natężenia oświetlenia elektrycznego powinny być wykonywane bez udziału światła dziennego. Oznacza to, że jeśli w pomieszczeniu są okna, to albo powinny być szczelnie zasłonięte, albo pomiary powinny być wykonane w nocy. Pomiary na zasadzie wyliczania różnicy między pomiarami przy oświetleniu dziennym wykonanymi z włączonym i wyłączonym oświetleniem sztucznym mogą być obarczone dużym błędem. Wynika to z prostego faktu, że światło dzienne jest zmienne, a przy pomiarze źródeł wyładowczych należy odczekać 30 min do czasu uzyskania przez nie pełnej mocy. Lampy wyładowcze na całkowite wygaśnięcie też potrzebują czasu. Natomiast przysłonięcie Słońca przez chmurę może w kilka sekund zmienić diametralnie mierzoną wartość natężenia. Tak więc praktycznie metodę wyliczania różnicy można jedynie zastosować przy pomiarze źródeł żarowych licząc na to, że w czasie dwóch odczytów przy włączonym oświetleniu sztucznym i bez niego poziom natężenia od światła dziennego nie ulegnie zmianie,
- pomiarów należy dokonywać luksomierzem posiadającym aktualne świadectwo wzorcowania.
Literatura
- J. Wiatr, Oświetlenie awaryjne w budynkach – wymagania i zasady zasilania. Dom Wydawniczy MEDIUM, Warszawa 2009.
- K. Kuczyński, Wymagania normalizacyjne dla oświetlenie awaryjnego – zagadnienia wybrane (cz. 1), „elektro.info” nr 10/2010.
- K. Kuczyński, Wymagania normalizacyjne dla oświetlenie awaryjnego – zagadnienia wybrane (cz. 2). Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne i znaki ewakuacyjne., „elektro.info” nr 4/2011.
- Materiały firmy Cooper/CEAG.
- Materiały firmy Hybryd.
- Materiał firmy TM Technologie.
- www.swiatlo.tak.pl
