Zasilanie nowoczesnych hoteli w energię elektryczną – zagadnienia wybrane

Hotel to ogromne wyzwanie zarówno pod względem architektonicznym, jak i logistycznym. Automatyka w takich obiektach to obecnie standard, który zapewnia funkcjonalność oraz maksymalny poziom komfortu. Inteligentny hotel, posiadający zintegrowany system zarządzania obiektem, służy przede wszystkim do obsługi i zaspokajania wszelkich potrzeb gości. Nowoczesny hotel to jednak nie tylko wygoda dla klientów, ale również niskie koszty eksploatacji [2, 3]. Szczegóły techniczne budowy jednego z hoteli zostały opisane w publikacji [2].

Podstawowe wymagania prawne

Hotele oprócz potrzeb niższego rzędu – takich jak potrzeba odpoczynku, snu czy zaspokojenia głodu – zapewniają również poczucie bezpieczeństwa (zarówno osobistego, jak i mienia), są miejscem dostarczającym rozrywki i kontaktów interpersonalnych [4]. Mogą być wyposażone w basen, strefę SPA, salę kinową lub kręgielnię.

Nazwa hotel wywodzi się od łacińskiego słowa hospes, które oznacza gościa, jak również gospodarza. Hotel to obiekt, w którym podróżni mogą w zamian za wynagrodzenie skorzystać z noclegu i wyżywienia. Hotele są sklasyfikowane w różnych kategoriach, odpowiednio do stopnia luksusu i wygody [4].

Podstawowe wymagania dla obiektów hotelarskich zostały zebrane w Rozporządzeniu Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 19 sierpnia 2004 r. w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, w których są świadczone usługi hotelarskie [5]. Rozporządzenie to w szczególności określa:

1) wymagania dla poszczególnych rodzajów i kategorii obiektów hotelarskich co do wyposażenia oraz zakresu świadczonych usług, w tym usług gastronomicznych;

2) minimalne wymagania co do wyposażenia innych obiektów, w których są świadczone usługi hotelarskie;

3) warunki dopuszczenia odstępstw od wymagań, o których mowa w pkt. 1;

4) sposób dokumentowania spełnienia wymagań budowlanych, przeciwpożarowych i sanitarnych;

5) szczegółowe zasady i tryb zaliczania obiektów hotelarskich do poszczególnych rodzajów i kategorii.

Wymagania, o których mowa w ust. 1 Rozporządzenia, z zastrzeżeniem specyficznych wymagań dla osób niepełnosprawnych (ust. 4 Rozporządzenia), dla hoteli i moteli określa załącznik nr 1 do Rozporządzenia [5]. Na podkreślenie zasługuje konieczność zapewnienia zasilania urządzeń i całego obiektu, a w szczególności:

I. Dwustronne zasilanie z sieci elektroenergetycznej lub zespół prądotwórczy:

1) 150 jednostek mieszkalnych (pokoi) dla kat. 5*,

2) 200 jednostek mieszkalnych (pokoi) dla kat. 4*,

3) 300 jednostek mieszkalnych (pokoi) dla kat. 3*;

II. Wymagane jest również oświetlenie i gniazdka elektryczne:

1) lampka nocna przy każdym miejscu do spania umożliwiająca czytanie w pozycji leżącej,

2) lampa oświetlająca miejsce do pracy (stół lub biurko),

3) oświetlenie ogólne,

4) bezpośredni i łatwy dostęp do co najmniej jednego wolnego gniazdka elektrycznego przy miejscu do pracy (stół lub biurko).

III. W części pobytowej jednostek mieszkalnych (pokoi) wymagane jest:

1) klimatyzacja lub inne urządzenia i systemy zapewniające wymianę powietrza i utrzymanie temperatury latem poniżej 24°C, a zimą powyżej 20°C oraz wilgotność 45–60%. Dotyczy to hoteli/moteli kategorii 4*, co do których wniosek o zaszeregowanie został złożony po wejściu w życie Rozporządzenia Ministra Sportu i Turystyki z dnia 16 listopada 2011 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, w których są świadczone usługi hotelarskie (Dz.U. poz. 1553)

2) dla kategorii 1*, 2* i 3* konieczna jest wentylacja grawitacyjna lub mechaniczna – nie dotyczy hoteli/moteli, w odniesieniu do których obowiązujące przepisy w okresie dopuszczania do użytkowania nie wymagały spełnienia ww. wymagań.

Przytoczonych zostało tylko kilka przykładów zasilania instalacji i urządzeń elektrycznych. Obecne hotele mają wiele układów automatyki i urządzeń elektrycznych pracujących autonomicznie, które zostaną przedstawione w dalszej części artykułu.

Nowoczesny hotel

Karty RFID czy klucze cyfrowe do pokoi (opcja wirtualnego klucza za pomocą smartfona), zautomatyzowana recepcja, aplikacja do zameldowania weryfikująca tożsamość klienta za pomocą odcisku palca, płatności mobilne, automatycznie sterowane drzwi i okna, inteligentne sterowanie klimatyzacją – to tylko niektóre udogodnienia zapewniające szybszą i praktyczniejszą obsługę gości, a także podnoszące komfort pobytu w obiekcie [3]. Obecnie dostęp do szybkiego Wi-Fi jest już standardem.

W zasadzie większość dużych obiektów hotelowych jest zarządzana przez systemy BMS (ang. Building Management Systems). Centralny element tego układu (serwer) odpowiada za zarządzanie całym obiektem. Podstawą jest kontrolowanie i administrowanie wszystkich instalacji działających w obiekcie (m.in. zdalne sterowanie ogrzewaniem i klimatyzacją, zarządzanie oświetleniem itp.). Inteligentny hotel to również automatyczna rezerwacja pokoi i innych pomieszczeń, cyfrowy grafik pracy dla obsługi czy też nadzorowanie terminarza prac eksploatacyjnych i konserwacyjnych. System sterowania budynkiem musi zapewniać niezawodne zasilanie w energię elektryczną oraz szybką sieć teleinformatyczną. To również systemy ochrony i bezpieczeństwa, w tym przeciwpożarowego [3].

Podstawowym celem automatyki hotelowej jest kontrola parametrów środowiskowych zapewniająca znaczne oszczędności energii, a także synchronizacja wszystkich systemów i urządzeń znajdujących się na wyposażeniu obiektu. Dedykowane rozwiązania to narzędzia, które usprawniają oraz automatyzują pracę każdej części obiektu hotelowego, począwszy od recepcji, strefy SPA, księgowości, po kontrolę dostępu i zasilanie urządzeń w pokojach.

Ogrzewanie i oświetlenie hotelowe

System inteligentnego sterowania umożliwia niezależne zarządzanie zarówno każdym z pokoi hotelowych, jak i całym obiektem jednocześnie. System taki obejmuje inteligentne sterowanie ogrzewaniem. Dodatkowo może on zostać zintegrowany z systemem rezerwacji hotelowej, dzięki czemu w dniu przyjazdu gości w zarezerwowanym przez nich pokoju automatycznie ustawiona zostaje odpowiednia temperatura. Natomiast w nieużywanych pokojach zdalne sterowanie ogrzewaniem pozwala na ograniczenie lub całkowite wyłączenie instalacji grzewczej lub klimatyzacyjnej, co znacznie obniża koszty eksploatacji [3].

Kluczowym elementem nowoczesnego hotelu jest zarówno zdalne sterowanie oświetleniem całego budynku, jak i sterowanie oświetleniem poszczególnych pokoi hotelowych. System inteligentnego oświetlenia zapewnia możliwość łatwego kontrolowania wszystkich jego parametrów, a także stworzenie harmonogramu, w ramach którego inteligentne sterowanie oświetleniem autonomicznie dostosuje światło do pory dnia lub konkretnej sytuacji, integrując je jednocześnie z innymi systemami automatyki budynkowej. Rozwiązania takie często odpowiadają również za sterowanie oświetleniem zewnętrznym całej nieruchomości oraz oświetleniem elewacji budynku uwidaczniającym detale architektoniczne. To wszystko przekłada się na mniejsze zużycie energii, które można łatwo monitorować [3].

Nie można w tym kontekście zapominać również o roletach i żaluzjach okiennych. Inteligentne sterowanie roletami pomoże dostosować panujące we wnętrzu warunki do aktualnych potrzeb zarówno gości hotelowych, jak i personelu. System wykorzystujący czujniki zmierzchu, prognozę pogody lub programator czasowy może zarządzać osłonami okiennymi samoczynnie, dbając w ten sposób o wygodę i bezpieczeństwo. Również sami użytkownicy mogą samodzielnie programować czas pracy i dostosować do swoich potrzeb położenie osłon okiennych [3].

Inteligentny system sterowania obiektem hotelowym to ogromna korzyść dla jego właściciela oraz osób obsługi. Umożliwia on zdalne sterowanie urządzeniami, kontrolowanie poprawności działania wszystkich instalacji oraz monitorowanie kosztów z poziomu komputera, tabletu, a nawet smartfona [3].

Bezpieczeństwo przeciwpożarowe

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych [6] dopuszcza w art. 35 prowadzenie usług hotelarskich nie tylko w hotelach, motelach, pensjonatach, domach wycieczkowych, schroniskach młodzieżowych, na kempingach i polach biwakowych, lecz także w budynkach mieszkalnych jednorodzinnych i w zabudowie zagrodowej, w których do prowadzenia usług turystycznych wykorzystuje się najwyżej sześć pokoi.

Takie budynki nie są przekwalifikowywane pod względem pełnionej funkcji (to znaczy nie stają się motelem czy pensjonatem), nie zmienia się również ich kwalifikacja dotycząca kategorii zagrożenia ludzi. Tacy wynajmujący zaliczani są zatem do kategorii ZL IV obowiązującej dla budynków mieszkalnych. Natomiast hotele i inne budynki zamieszkania zbiorowego są – zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [7] – kwalifikowane do kategorii zagrożenia ludzi ZL V.

Wymagania w zakresie bezpieczeństwa pożarowego dla budynków mieszkalnych, oprócz rozporządzenia ministra infrastruktury [7], reguluje również Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów z dnia 7 czerwca 2010 r. [8]. W par. 3 ust. 1 Rozporządzenia [8] wskazane jest, aby urządzenia przeciwpożarowe w obiekcie były wykonane zgodnie z projektem uzgodnionym przez rzeczoznawcę do spraw zabezpieczeń przeciwpożarowych, a warunkiem dopuszczenia do ich użytkowania jest przeprowadzenie odpowiednich dla danego urządzenia prób i badań, potwierdzających prawidłowość ich działania.

Jeżeli chodzi o wymagania wynikające z warunków technicznych, to w większości są one spełniane już na etapie budowy. Warto jednak pamiętać, żeby nie zawężać i nie zastawiać korytarzy lub nie wymieniać drzwi zewnętrznych na węższe, niż to ustalił projektant. Nie można też stosować łatwo zapalnych okładzin ścian w pomieszczeniach oraz wykładzin. Niedopuszczalne jest wykonanie okładziny sufitu lub sufitu podwieszonego z materiału łatwo zapalnego lub kapiącego pod wpływem ognia – par. 16 Rozporządzenia [8].

Coraz częstszym standardem zabezpieczenia przeciwpożarowego, także w budynkach mieszkalnych, są czujki dymu, które wykrywają pożar we wczesnej fazie jego rozwoju i mogą ostrzec gości o występującym zagrożeniu [9].

Osoby zajmujące się wynajmem pokoi powinny się też dobrze zastanowić, zanim zlokalizują pokoje dla gości na poddaszach. Jeśli się na to zdecydują, powinni pamiętać o ich oddzieleniu od palnej konstrukcji i palnego pokrycia dachu przegrodami o odpowiedniej klasie odporności ogniowej [9].

Obiekty, w których wynajmuje się do sześciu pokoi, podobnie jak mieszkania, powinny być w czasie ich użytkowania poddawane przez właściciela lub zarządcę okresowej kontroli co najmniej raz w roku. Polega ona na sprawdzeniu stanu technicznego przewodów kominowych (dymowych, spalinowych i wentylacyjnych). Kontrolę stanu technicznego przewodów kominowych powinny przeprowadzać osoby mające odpowiednie kwalifikacje (mistrza kominiarskiego lub budowlane). Sama kontrola to jednak za mało – nie można zapomnieć o czyszczeniu przewodów kominowych z odpowiednią częstotliwością [9].

Jeżeli liczba pokoi na wynajem przekracza sześć, to obowiązują ostrzejsze wymagania przeciwpożarowe – takie jak w hotelach, motelach, pensjonatach, domach wypoczynkowych lub schroniskach turystycznych. Przepisy techniczno-budowlane oraz przeciwpożarowe w odniesieniu do budynków zakwalifikowanych do kategorii zagrożenia ludzi ZL V wyznaczają konkretne wymagania, ze wszystkimi konsekwencjami w zakresie bezpieczeństwa pożarowego. Oznacza to, że budynki takie muszą mieć dodatkowe wyposażenie zabezpieczające przed pożarem. Generalnie im obiekt jest większy i wyższy oraz przeznaczony dla większej liczby użytkowników, tym więcej musi być zabezpieczeń. Szczegóły znajdzie czytelnik w dostępnej literaturze oraz w dziale VI „Bezpieczeństwo pożarowe” Rozporządzenia [7] i w Rozporządzeniu [8].

Takie obiekty muszą być obligatoryjnie wyposażone w urządzenia przeciwpożarowe, m.in. w [7, 8]:

• system sygnalizacji pożarowej włączony w system monitoringu pożarowego Państwowej Straży Pożarnej (dotyczy budynków zamieszkania zbiorowego, w których przewidywany okres pobytu tych samych osób przekracza trzy doby, o liczbie miejsc noclegowych powyżej 200 oraz innych budynków zamieszkania zbiorowego o liczbie miejsc noclegowych powyżej 50),
• dźwiękowy system ostrzegawczy (dotyczy budynków zamieszkania zbiorowego wysokich i wysokościowych  lub o liczbie miejsc noclegowych powyżej 200),
• stałe urządzenia gaśnicze wodne (dotyczy budynków zamieszkania zbiorowego i wysokościowych),
• gaśnice,
• instalację wodociągową przeciwpożarową z hydrantami,
• dźwigi dla ekip ratowniczych (w budynkach wysokich i wysokościowych),
• przeciwpożarowy wyłącznik prądu (odcina on dopływ prądu do wszystkich obwodów z wyjątkiem zasilających instalacje i urządzenia, których funkcjonowanie jest niezbędne w czasie pożaru).
• drogi ewakuacyjne.

Budynki, w których świadczone są usługi hotelarskie, muszą spełniać też wiele innych wymagań wynikających z przepisów techniczno-budowlanych. Chodzi o spełnienie wymagań ewakuacyjnych w zakresie liczby i szerokości dróg i wyjść ewakuacyjnych oraz wystroju wnętrz (stosowanie niepalnych materiałów) [8, 9]. Prawo budowlane i wydane na jego podstawie rozporządzenia o warunkach technicznych szczegółowo regulują parametry dróg ewakuacyjnych oraz sposoby zabezpieczenia tych dróg przed zadymieniem. Określają również, co trzeba stosować do wykończenia wnętrz pokoi hotelowych, np. sufitów podwieszonych, okładzin ściennych, wykładzin podłogowych, mebli i innych elementów stanowiących trwałe wyposażenie pokoi. Przykładowo zabronione jest wykorzystywanie listew i osłon przewodów elektrycznych oraz ich samych (Dyrektywa CPR) [10] – wykonanych z materiałów łatwo zapalnych, które pod wpływem ognia i wysokiej temperatury są bardzo toksyczne lub intensywnie dymiące. Stosowanie materiałów łatwo zapalnych jest też zabronione na drogach tzw. komunikacji ogólnej (czyli np. w korytarzach) służących ewakuacji.

W każdym lokalu powinna być też wywieszona instrukcja bezpieczeństwa pożarowego. Przede wszystkim powinna ona określać, co należy robić, żeby nie dopuścić do pożaru, a także jak postępować, gdy już on powstanie. Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego powinna być poddawana okresowej aktualizacji, co najmniej raz na dwa lata, a także po takich zmianach sposobu użytkowania obiektu lub procesu technologicznego, które wpływają na zmianę warunków ochrony przeciwpożarowej [9].

Zasilanie gwarantowane

Poruszając kwestie bezpieczeństwa w obiektach hotelowych, nie można zapomnieć o zapewnieniu zasilania w energię elektryczną o wymaganej niezawodności – zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie [7]. W par. 181 Ust. 1 Rozporządzenia [7] jest napisane, że budynek, w którym zanik napięcia w elektroenergetycznej sieci zasilającej może spowodować zagrożenie życia lub zdrowia ludzi, poważne zagrożenie środowiska, a także znaczne straty materialne – należy zasilać co najmniej z dwóch niezależnych, samoczynnie załączających się źródeł energii elektrycznej oraz wyposażać w samoczynnie załączające się oświetlenie awaryjne (zapasowe lub ewakuacyjne). Dodatkowo w budynku wysokościowym jednym ze źródeł zasilania powinien być zespół prądotwórczy.

Niejednokrotnie zastosowanie zasilania dwustronnego z sieci elektroenergetycznej jest niewystarczające i należy instalować dodatkowe źródło energii w postaci zespołu prądotwórczego, który zapewni prawidłowe działanie systemów BMS, w tym bezpieczeństwa. Zespoły prądotwórcze to generatory napędzane najczęściej silnikiem spalinowym wysokoprężnym, rzadziej turbiną gazową, gotowe przejąć obciążenie po zaniku napięcia w sieci elektroenergetycznej na czas od kilku godzin nawet do kilku dni. Układy te wyposażone są zwykle w autonomiczny system automatycznej regulacji prędkości obrotowej i synchronizacji z siecią elektroenergetyczną bądź z innymi jednostkami prądotwórczymi. Zespoły prądotwórcze produkowane są w bardzo szerokim zakresie mocy znamionowych – od kilkunastu kW do kilku MW [11].

Obiekty hotelowe najczęściej wyposażone są w zespół prądotwórczy w obudowie wyciszonej posadowiony na fundamencie. Spotyka się instalacje zespołów na dachach budynków. W nowo budowanych obiektach coraz częściej zespół prądotwórczy jest umieszczony w specjalnym pomieszczeniu zwanym agregatornią. Szczegóły odnośnie doboru zespołu prądotwórczego i wymagań dla pomieszczeń przeznaczonych na ich instalację znajdzie czytelnik w publikacjach [11, 12].

Należy zwrócić uwagę, że hotele mające 120 pokoi, sale konferencyjne, salę bankietową, strefę odnowy biologicznej wymagają nawet 650 kW mocy czynnej [2]. Jeśli dodamy do tego usługę SPA (jacuzzi, basen, sauny, atrakcje wodne, itp.), zapotrzebowanie na energię elektryczną i ogrzewanie jeszcze wzrośnie. Rozwiązaniem może być moduł kogeneracyjny produkujący energię elektryczną i ciepło. Silnik, często zasilany gazem, napędza generator w celu wytwarzania energii elektrycznej, a ciepło pochodzące z chłodzenia silnika i układów spalinowych odzyskiwane jest przez różnego typu wymienniki. Może być ono wykorzystywane do ogrzewania lub zamieniane jest na chłód w procesie absorpcji.

Układy kogeneracyjne często instaluje się w celu optymalnego wykorzystania taryf energii elektrycznej, tj. w celu uniknięcia zakupu w szczycie energetycznym, gdy cena energii elektrycznej z sieci elektroenergetycznej jest bardzo wysoka. W takim przypadku układ pracuje w okresie, gdy energia elektryczna jest droga, natomiast w okresie niższej ceny zakupu tej energii układ jest wyłączony. Takie rozwiązanie, choć poprawia efektywność ekonomiczną inwestycji od strony produkcji energii elektrycznej, z drugiej strony jednak pogłębia niedopasowanie do siebie produkcji elektryczności i ciepła [13].

Problemy dopasowania produkcji ciepła do zmiennego zapotrzebowania można rozwiązać przez jego akumulację. W okresie, gdy zapotrzebowanie u odbiorcy jest mniejsze od produkcji w układzie skojarzonym, nadmiar ciepła akumuluje się w zasobniku gorącej wody. Natomiast gdy zapotrzebowanie na ciepło jest większe niż jego produkcja, brakującą ilość ciepła pobiera się z zasobnika. W przypadku, gdy ilość ciepła zakumulowana w zasobniku byłaby niewystarczająca do pokrycia zapotrzebowania, należy uruchomić dodatkowo źródło szczytowe. Typowy wskaźnik sprawności wytwarzania energii elektrycznej w układach skojarzonego wytwarzania energii elektrycznej i ciepła (ang. CHP – Combined Heat and Power), opartych na tłokowych silnikach spalinowych, wynosi od 35 do 42%, natomiast wskaźnik wykorzystania energii chemicznej paliwa mieści się w przedziale od 80 do 90% [13].

Innym sposobem zagospodarowania nadwyżek ciepła z kogeneracji jest zastosowanie układów przetwarzających energię cieplną na chłód. Mamy wtedy do czynienia z układem trigeneracji CCHP (Combined Cooling, Heating and Power), czyli skojarzonego wytwarzania energii elektrycznej, cieplnej i chłodu.

Sterowanie systemami

Rozwój technologii w segmencie branży energetycznej, chłodniczej i grzewczej jest bardzo dynamiczny oraz przyczynia się do nieustannej poprawy parametrów użytkowych – szczególnie efektywności energetycznej. Związane jest to z integracją systemów zasilania, grzewczych i chłodniczych z dowolnym systemem sterowania hotelu – istniejącym lub planowanym do wdrożenia. Integracja ta jest możliwa m.in. z protokołami KNX, Modbus, LonWorks czy BACnet – dając zarządzającemu hotelem pełne, dwukierunkowe monitorowanie i sterowanie wszystkimi parametrami urządzeń. Możliwości sterowania są szerokie – od prostych sterowników obsługiwanych przez użytkownika po zdalne sterowanie całym układem [14, 15].

Przykładowo pokojowy regulator temperatury może zbierać dane ze ściennego/sufitowego czujnika temperatury, czujnika otwarcia okien/drzwi i czujnika CO2, pozwalając tym samym na uzyskanie precyzyjnej i energooszczędnej klimatyzacji w obiekcie hotelowym. Czujniki te mogą wykrywać obecność lub nieobecność osób, a także otwarcie i zamknięcie drzwi i okien. Pozwala to automatycznie zarządzać zużyciem energii i stworzyć najbardziej komfortowe warunki w pomieszczeniach. Wszystkie czujniki mogą komunikować się z przypisanym sobie regulatorem drogą radiową, np. za pomocą ZigBee, lub przewodowo [14, 15].

Dostępne opcje sterowania umożliwiają dostosowanie rozwiązania do różnych zastosowań i cech budynku – bez względu na to, czy dotyczy to hotelu z przełącznikiem karty hotelowej, czy bez niego. Automatyczne sterowanie zapewnia energooszczędną eksploatację urządzeń podczas nieobecności gości lub przy otwartych oknach. Przyczynia się to do znacznego obniżenia kosztów eksploatacyjnych w skali całego obiektu hotelowego.

Literatura

1. A. Bień, D. Czekaj, „Kształtowanie się polskiego rynku usług hotelarskich w realiach teoretycznych i praktycznych gospodarki XXI wieku”, Studia z Polityki Publicznej, T. 2, nr 2(6), czerwiec 2015, s. 95-117, doi:10.33119/KSzPP.2015.2.5.
2. J. Martyński, Z. Młodzianowski, E. Musiał, Instalacje elektryczne nowoczesnego luksusowego hotelu, SEP INPE „Informacje o normach i przepisach elektrycznych”, 2009, nr 120, s. 3-39.
3. https://fhome.pl/blog/inteligentny-hotel-oszczedne-i-wygodne-rozwiazania-ktore-warto-poznac-blizej/
4. A. Kowalik, M. Kwieciński, „Dystrybucja usług hotelarskich”, Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie, nr 731, 2006.
5. Obwieszczenie Ministra Sportu i Turystyki z dnia 26 października 2017 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Gospodarki i Pracy w sprawie obiektów hotelarskich i innych obiektów, w których są świadczone usługi hotelarskie Dz. U. z 2017 poz. 2166.
6. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 listopada 2020 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o usługach hotelarskich oraz usługach pilotów wycieczek i przewodników turystycznych Dz.U. 2020 poz. 2211 z póź. zm.
7. Obwieszczenie Ministra Rozwoju i Technologii z dnia 15 kwietnia 2022 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie Dz. U. 2022 poz. 1225.
8. Obwieszczenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 marca 2023 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów Dz.U. z 2023 poz. 822.
9. www.rp.pl/prawo-w-firmie/art8132801-wlasciciel-hotelu-lub-pensjonatu-musi-dbac-o-bezpieczenstwo-gosci
10. J. Wiatr, „Wymagania dla kabli i przewodów wynikające z rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady Unii Europejskiej nr 305/2011 z dnia 9 marca 2011 (CPR)”, „elektro.info” 6/2020.
11. J. Wiatr, M. Orzechowski, Poradnik projektanta elektryka tom 1 i tom 2, Grupa Medium, Warszawa 2021.
12. K. Kuczyński, Wymagania stawiane pomieszczeniom przeznaczonym do instalacji zespołów prądotwórczych i zasilaczy UPS, „elektro.info”, 11/2020.
13. W. Olasek, Analiza wykorzystania wysokosprawnej kogeneracji gazowej (z możliwością wykorzystania absorpcji dla produkcji chłodu) dla planowanego obiektu Parku Wodnego w Częstochowie, Olsztyn 2016.
14. www.aircon.panasonic.eu/PL_pl/applications/hotel/
15. A. Dubrawski, Inteligentne instalacje budynkowe KNX, PWN, Warszawa 2023.