Oświetlenie placu budowy

Na tym terenie znajdują się zarówno budowane obiekty, jak i wszystkie elementy tymczasowe: budynki administracyjne i socjalne, składy materiałów, drogi tymczasowe, warsztaty, tory szynowe dla żurawia itd.

W przypadku dużych budów teren placu budowy dzieli się na strefy oddzielne dla wszystkich podwykonawców (w przypadku odrębnych firm). Dla dobrej organizacji budowy i zagospodarowania placu budowy sporządza się tzw. plan zagospodarowania placu budowy. Projekt zagospodarowania placu budowy (ZPB) określa:

• rodzaj i rozmieszczenie budynków tymczasowych (administracja budowy, obiekty socjalne, warsztatowe i magazynowe),
• powierzchnię i rozmieszczenie składowisk materiałów budowlanych,
• lokalizację stanowisk urządzeń budowlanych (np. dźwigi, dawniej – węzeł produkcji masy betonowej),
• doprowadzenie instalacji wodociągowej, kanalizacyjnej, elektrycznej itd.,
• szlaki dróg dojazdowych i wewnętrznych,
• rozmieszczenie sprzętu przeciwpożarowego,
• obrysy ogrodzenia.

Plac budowy jest MIEJSCEM PRACY i nie ma znaczenia, czy praca ma charakter stały, czy tymczasowy lub okresowy i musi spełniać:

1. ogólne wymogi bezpieczeństwa i higieny pracy zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (DzU nr 169, poz. 1650, z późn.zm.),
2. Wymagania szczegółowe, dotyczące wykonywania robót budowlanych oraz okresu przed ich rozpoczęciem i w trakcie zagospodarowywania terenu budowy, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (DzU z 2003 r., nr 47, poz. 401).

Wymagania, które stawiają powyżej przywołane przepisy dotyczą m.in.:

• oświetlenia stanowisk pracy, pomieszczeń i dróg komunikacji światłem dziennym, a jeżeli światło naturalne jest niewystarczające do wykonywania robót, sztucznym światłem elektrycznym dostosowanym do rodzaju wykonywanych prac i ich dokładności,
• oświetlenia awaryjnego na drogach ewakuacyjnych wymagających oświetlenia i w miejscach pracy, w których w razie awarii oświetlenia podstawowego mogą wystąpić zagrożenia dla życia lub zdrowia pracowników.

Zatem oświetlenie placu budowy jest złożonym tematem, ze względu na występowanie wielu różnych stref pracy wymagających złożonych sytuacji wzrokowych w obrębie jednej przestrzeni.

Oświetlenie podstawowe

Oświetlenie placu budowy jest regulowane przez normę PN-EN 12464-2:2008 Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 2: Miejsca pracy na zewnątrz. Norma ta jest wiernym tłumaczeniem Normy Europejskiej EN 12464-2:2007 wydanej przez Europejski Komitet Normalizacyjny (CEN – Comité Européen de Normalisation).

Aby prace budowlane mogły przebiegać sprawnie i dokładnie, szczególnie w porze nocnej, należy zapewnić odpowiedne oświetlenie. Z rodzaju czynności wzrokowych oraz z czasu ich trwania wynika wymagany stopień widzialności i komfort widzenia.

Aby dobrze zrozumieć specyfikę pracy na placach budów i dobrze dobrać obszary zadań wzrokowych, należy zdefiniować następujące pojęcia:

1. miejsce pracy – miejsce przeznaczone na stanowiska pracy, na którym wykonywane są czynności, i/lub teren zewnętrzny zakładu pracy, jak również każde inne miejsce w tych obszarach, do którego pracownik ma dostęp podczas wykonywania pracy,
2. stanowisko pracy – jest to kombinacja i przestrzenne rozmieszczenie wyposażenia stanowiska w otoczeniu środowiska pracy określające właściwe warunki do wykonania zadania,
3. pole zadania – część pola w miejscu pracy, w którym jest wykonywane zadanie wzrokowe. W miejscach, gdzie wymiar i/lub położenie pola zadania nie są znane, jako pole zadania, należy przyjąć pole, na którym zadanie może być wykonywane,
4. zadanie wzrokowe – elementy wzrokowe wykonywanej pracy.

Zatem strefy na placach budowy, które należy oświetlić, są dosyć dużymi, rozległymi terenami, gdyż w prawie każdym miejscu mogą być wykonywane zadania, które wymagają oświetlenia. Czynnikami wpływającymi na komfort widzenia w miejscu pracy są:

1. natężenie oświetlenia w polu zadania – od parametru określającego ilość światła w polu zadania w dużej mierze zależy, jak szybko, bezpiecznie i komfortowo pracownik postrzega i wykonuje zadanie wzrokowe. Parametr ten dotyczy natężenia oświetlenia części pola w miejscu pracy, w którym jest wykonywane zadanie wzrokowe,
2. natężenie oświetlenia w polu otoczenia – jest to parametr dotyczący ilości światła w pasie otaczającym pole zadania w obrębie pola widzenia. Zaleca się, by pas ten był nie mniejszy niż 2 m,
3. równomierność oświetlenia – jest to stosunek minimalnego natężenia oświetlenia (bądź luminancji) do średniego natężenia oświetlenia (luminancji) na powierzchni,
4. rozkład luminancji – rozkład luminancji w polu widzenia oddziałuje na poziom adaptacji oczu, a to wpływa na widzialność zadania i komfort widzenia,
5. aspekty barwy – cechy jakościowe światła są określane wyglądem barwy światła oraz oddawaniem barw (Ra) wpływające na wygląd barw obiektów i osób oświetlonych,
6. olśnienie – jest to zjawisko polegające na występowaniu uczucia niewygody, irytacji lub zmniejszenia zdolności rozpoznawania przedmiotów, wywołane występowaniem wysokiej wartości luminancji (jaskrawości), nierównomiernego jej rozkładu w polu widzenia lub nadmiernych kontrastów w przestrzeni, lub w czasie. Ograniczenie olśnienia jest ważne dla użytkowników, aby unikać zmęczenia, błędów i wypadków przy pracy.

W tabelach określono szczegółowe wymagania oświetleniowe dla oświetlenia ogólnego stref ruchu w miejscach pracy na zewnątrz, terenów przemysłowych i placów magazynowych, placów budowy oraz stref związanych z bezpieczeństwem i ochroną zgodnie z PN-EN 12464-2:2008.

W tabelach określono średnie eksploatacyjne natężenie oświetlenia na polu zadania. Aby zapewnić zrównoważony rozkład luminancji w polu widzenia, natężenie oświetlenia na otaczających polach powinny być odnoszone do natężenia oświetlenia w polu zadania. Duże zmiany natężenia oświetlenia w przestrzeni wokół pola zadania wzrokowego mogą prowadzić do niewygody widzenia. Natężenia oświetlenia na polach otaczających mogą być niższe niż na polu zadania, jednak nie powinny być niższe niż wartości podane w tabeli 5.

Na polach zadania i polach otaczających należy tworzyć siatkowy system w celu wskazania punktów, dla których oblicza się wartości natężeń oświetlenia oraz przeprowadza weryfikację. Wielkość oczka ustala się ze wzoru podanego w normie, Należy dążyć do tego, by oczko siatki było zbliżone do kwadratu, którego stosunek boków mieści się w przedziale 0,5 a 2, oraz maksymalny wymiar oczka nie przekraczał 10 m.

Wszystkie podane w normie wartości średniego natężenia oświetlenia dotyczą EKSPLOATACYJNEGO natężenia oświetlenia, czyli najniższej wartości średniego natężenia oświetlenia, która powinna być utrzymana na określonej powierzchni ze względu na procesy starzenia i brudzenia układów oświetleniowych. Wartości te ustalono dla normalnych warunków widzenia z uwzględnieniem m.in. wymagań dotyczących zadań wzrokowych, ergonomii widzenia, ekonomii. Wartości podawane przez normę mogą być dostosowane ze zmianą o co najmniej jeden stopień, jeśli warunki widzenia odbiegają od normalnych.

Główne przyczyny powodujące zmiany strumienia świetlnego docierającego do powierzchni zadań wzrokowych w czasie to:

• zmiany temperatury otoczenia oraz parametrów sieci zasilającej,
• zmiany wywołane starzeniem się opraw oświetleniowych,
• zmiany spowodowane starzeniem się źródeł światła i ich wygasanie,
• zabrudzanie opraw, źródeł światła oraz oświetlanych pomieszczeń.

By zachować natężenie oświetlenia na odpowiednim poziomie, należy opracować projekt oświetlenia z uwzględnieniem współczynnika utrzymania (MF) i podać wszystkie założenia uzasadniające jego wartość. Należy również przygotować wyczerpujący plan konserwacji oświetlenia, obejmujący częstotliwość wymiany lamp, czyszczenia opraw. Zaleca się, by przy ustaleniu współczynnika utrzymania posługiwać się metodologią podaną w CIE 154:2003 The Maintenance of Outdoor Lighting Systems.

By system oświetleniowy nie zaśmiecał środowiska światłem, należy w możliwie maksymalnym stopniu ograniczyć następujące zjawiska:

1. światło niepożądane – to światło emitowane przez instalację oświetleniową, które pada poza granice terenu, dla którego została zaprojektowana,
2. światło przeszkadzające – to światło, które z powodu niewłaściwych w danej sytuacji cech ilościowych, kierunkowych lub spektralnych powoduje irytację, niewygodę widzenia, odwracanie uwagi lub redukcję zdolności widzenia istotnych informacji.
3. współczynnik światła wypromieniowanego w górę (ULR) – część strumienia opraw oświetleniowych, który jest emitowany powyżej linii horyzontu, gdy oprawy są zamontowane we właściwej pozycji i położeniu.

Przy projektowaniu oświetlenia placów budów warto posłużyć się wydawnictwem CIE 150:2003 Guide on the Limitation of the Effects of Obtrusive Light from Outdoor Lighting Installations, które definiuje i podaje wymagania dotyczące ograniczenia światła przeszkadzającego.

Oświetlenie awaryjne

Ogólnym celem awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego jest zapewnienie bezpiecznego wyjścia z miejsca pobytu podczas zaniku normalnego zasilania podstawowego. Oświetlenie awaryjne określają normy:

• PN-EN 1838:2005 Zastosowanie oświetlenia. Oświetlenie awaryjne,
• PN-EN 50172:2005 Systemy awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego.

Celem awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego jest zapewnienie oświetlenia określonej strefy, dostarczonego niezwłocznie, automatycznie i na wystarczający czas, gdy zawiedzie zasilanie oświetlenia podstawowego. Instalacja awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego powinna spełniać następujące funkcje:

• oświetlać znaki drogi ewakuacyjnej,
• wytwarzać natężenie oświetlenia na drogach ewakuacyjnych i wzdłuż dróg ewakuacyjnych w taki sposób, aby możliwy był bezpieczny ruch w kierunku wyjścia do bezpiecznego miejsca,
• zapewniać, aby punkty alarmu pożarowego i sprzętu przeciwpożarowego rozmieszczone wzdłuż dróg ewakuacyjnych mogły być łatwo zlokalizowane i użyte,
• umożliwiać działania związane ze środkami bezpieczeństwa.

Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne należy uruchamiać nie tylko w przypadku całkowitego uszkodzenia zasilania oświetlenia podstawowego, ale również w przypadku lokalnego uszkodzenia. Awaryjne oświetlenie ewakuacyjne nie jest zaprojektowane w celu umożliwienia kontynuowania normalnych działań po zaniku oświetlenia podstawowego lub zapasowego. Celem oświetlenia awaryjnego stref wysokiego ryzyka jest zapewnienie bezpieczeństwa ludziom zaangażowanym w potencjalnie niebezpieczny proces lub sytuację i umożliwienie im właściwego zakończenia procedur ze względu na bezpieczeństwo innych osób przebywających na terenie obiektu.

Wymagania dotyczące oświetlenia awaryjnego

Na drogach ewakuacji o szerokości do 2 m średnie natężenie oświetlenia na centralnej linii drogi ewakuacyjnej nie może być mniejsze niż 1 lx, a na centralnym pasie drogi, obejmującym co najmniej połowę szerokości drogi, natężenie oświetlenia powinno stanowić nie mniej niż połowę podanej wartości. Szersze drogi ewakuacyjne należy traktować jako kilka dróg o szerokości 2 m lub jako strefę otwartą. Stosunek maksymalnego do minimalnego natężenia oświetlenia wzdłuż centralnej linii drogi ewakuacyjnej nie powinien być większy niż 1:40.

W strefie otwartej natężenie oświetlenia awaryjnego nie powinno być mniejsze niż 0,5 lx na poziomie podłogi, na niezabudowanym polu czynnym strefy otwartej, z wyjątkiem wyodrębnionego pasa obwodowego o szerokości 0,5 m. Stosunek maksymalnego do minimalnego natężenia oświetlenia w strefie otwartej nie powinien być większy niż 1:40.

W strefach wysokiego ryzyka eksploatacyjne natężenie oświetlenia na płaszczyźnie pracy nie powinno być mniejsze niż 10% wymaganego dla danej czynności, jednak nie mniej niż 15 lx. Należy również wyeliminować efekt stroboskopowy. Należy pamiętać, by projektując oświetlenie awaryjne przyjąć odpowiedni współczynnik utrzymania i do obliczeń przyjmować tylko składową bezpośrednią oświetlenia. Należy zadbać również, by ze względu na rozpoznawanie barw bezpieczeństwa minimalna wartość wskaźnika Ra nie była mniejsza niż 40. Projekt oświetlenia awaryjnego, zgodnie z Prawem budowlanym, należy uzgodnić z rzeczoznawcą ds. zabezpieczeń ppoż.

Procedury weryfikacyjne

Po zainstalowaniu oświetlenia wykonawca obowiązany jest zweryfikować instalację oświetleniową na zgodność z założeniami projektowymi. W szczególności ma przeprowadzić weryfikację:

• natężenia oświetlenia – w punktach pomiarowych zgodnych z punktami obliczeniowymi, na płaszczyźnie zadania wzrokowego. Średnie natężenia oświetlenia i równomierności powinny zostać obliczone i nie powinny być mniejsze niż wartości założone. Zaleca się uwzględnić wzorcowanie zastosowanych mierników światła,
• ujednoliconą ocenę olśnienia,
• oddawanie barw i wygląd barwy światła,
• luminancje opraw,
• plan konserwacji.

Oprawy oświetleniowe

Do oświetlania placów budowy zazwyczaj stosuje się naświetlacze na wyładowcze źródła światła. Tam, gdzie potrzebne jest dobre postrzeganie barw, zazwyczaj stosuje się oprawy na metalohalogenkowe źródła światła posiadające Ra > 60 i skuteczności świetlne na poziomie 70–100 lm/W, a tam, gdzie ważna jest wydajność, zazwyczaj stosuje się źródła sodowe, dla których wskaźnik oddawania barw jest nie mniejszy niż 25, ale skuteczność świetlna źródeł jest na poziomie 140 lm/W.

W oświetleniu placów budowy możemy wykorzystać oprawy o rozsyle światłości symetrycznym, obrotowo-symetrycznym lub asymetrycznym.

Oprawy przeznaczone do stosowania na zewnątrz powinny posiadać ochronę przed wnikaniem cząstek stałych i wody do wnętrza oprawy, zwaną stopniem IP (Ingress Protection) na poziomie nie mniej niż IP65. Oprawy należy tak umieścić, by zapewnić nie tylko bezpieczną pracę, ale również, by systemy oświetleniowe same nie stały się zagrożeniem zdrowia czy życia pracowników.

Rozmieszczając oprawy oświetleniowe należy zwrócić szczególną uwagę na oświetlenie wszelkiego rodzaju przejść i przejazdów, oświetlenie stref szczególnie niebezpiecznych, takich jak wykopy, zewnętrzne windy towarowe, schody, podesty i zewnętrzne rusztowania, które mogą stanowić miejsca pracy. Należy zapewnić oświetlenie w taki sposób, by możliwe było odczytanie tablic i znaków ostrzegawczych oraz znaków sygnalizacji ruchu.

Słupy i maszty powinny być tak ustawione, by nie kolidowały z innymi sieciami znajdującymi się bądź planowanymi na terenie budowy, planowanymi pracami ziemnymi, drogami dojazdowymi, ścieżkami komunikacyjnymi, a zarazem, by ustawienie pozwalało na łatwy dostęp w celach konserwacyjnych.

Zabrania się instalowania dodatkowych lamp oświetleniowych na konstrukcji żurawi. Dźwigi i żurawie, usytuowane w miejscach, gdzie stanowią przeszkodę lotniczą, muszą mieć specjalne oznakowanie (Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z dnia 25 czerwca 2003 r., DzU nr 130, poz. 1193.

Wymagania a rzeczywistość…

Ze względu na tymczasowość, czyli stosunkowo krótki czas użytkowania, niejednokrotnie oświetlenie to traktowane jest po macoszemu, bez przywiązywania większej wagi, do rozwiązań zapewniających bezpieczeństwo oraz podnoszących komfort pracy. Pomija się występowanie znacznych olśnień w obrębie miejsc pracy wzrokowej, pomija się spełnienie wymagań równomierności natężenia oświetlenia, a niejednokrotnie oprawy są rozmieszczane całkowicie bez projektu, na zasadzie uznania. Jeżeli nawet powstanie projekt oświetlenia, to często oprawy oświetleniowe będące głównym czynnikiem tworzącym cenę, podlegają „optymalizacji kosztów”. Oprawy z projektu zastępuje się wówczas tańszymi na zasadzie sztuka za sztukę, gdzie głównym kryterium zamiany jest wygląd zewnętrzny i cena, a parametry oświetleniowe mają drugorzędne znaczenie .

Niska świadomość znaczenia oświetlenia dla bezpieczeństwa i jakości wykonywanej pracy, a także dążenie do minimalizacji kosztów sprawia, że oświetlenie na terenach budowy jest marginalizowane. Pośród wykonawców budowlanych tylko nieliczni mogą się pochwalić procedurami wewnętrznymi określającymi wymagania i sposób oświetlenia placów budowy, tak by zachować założenia bezpieczeństwa i higieny pracy, wymagania wynikające z norm polskich oraz wewnętrznych uregulowań. Do stosowania ich zobligowani są wszyscy pracownicy danej firmy. Takie podejście do zagadnień pozwala, by firmy rozwijając się stawały się liderami w swoich dziedzinach, były wzorem dla innych oraz by były postrzegane jako dobry kontrahent i dobry pracodawca.

Literatura

1. ROZPORZĄDZENIE MINISTRA INFRASTRUKTURY z dnia 25 czerwca 2003 r.w sprawie sposobu zgłaszania oraz oznakowania przeszkód lotniczych. (Dz.U. 2003 nr 130 poz. 1193).
2. Ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane. (Dz.U. 1994 nr 89 poz. 414 z późn. Zm.)
3. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.U. Nr 169, poz.1650 z późn.zm.)
4. Rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (Dz.U. 2003 nr 47 poz. 401)
5. Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 21 kwietnia 2006 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków, innych obiektów budowlanych i terenów (Dz.U. 2006 nr 80, poz. 563).
6. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych (DzU nr 47, poz. 401).
7. PN-EN 12464-1:2012 Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 1: Miejsca pracy wewnętrzach.
8. PN-EN 12464-2:2008 Światło i oświetlenie. Oświetlenie miejsc pracy. Część 2: Miejsca pracy na zewnątrz.
9. PN-EN 12665:2008 Światło i oświetlenie. Podstawowe terminy oraz kryteria określania wymagań dotyczących oświetlenia.
10. PN-EN 1838:2005 Zastosowania oświetlenia. Oświetlenie awaryjne.
11. PN-EN 50172:2005 Systemy awaryjnego oświetlenia ewakuacyjnego.
12. CIE 154:2003 The Maintenance of Outdoor Lighting Systems.
13. CIE 150:2003 Guide on the Limitation of the Effects of Obtrusive Light from Outdoor Lighting Installations
14. GUIDANCE NOTES FOR THE REDUCTION OF OBTRUSIVE LIGHT, The Institution of Lighting Engineers www.ile.org.uk
15. Standardy firmy SKANSKA zawierające wymagania, jakie należy spełnić dla zapewnienia bezpieczeństwa na placu budów – SKANSKA 2013.
16. Oświetlenie placu budowy w teorii i praktyce - cz. I - mgr inż. Łukasz Gorgolewski -Miesięcznik Inżynier Budownictwa nr 1/2014
17. Materiały marketingowe firmy OSRAM
18. Materiały marketingowe firmy SBP

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!