Metodyka ochrony przeciwpożarowej prosumenckich systemów fotowoltaicznych (część 1.)
W myśl obecnej ustawy o OZE, prosumenckie instalacje to mikroinstalacje o mocy do 50 kW lub małe instalacje o mocy zainstalowanej pomiędzy 50 kW i 1 MW. Fot. Pixabay
Według danych Ministerstwa Klimatu i Środowiska [1] z końca marca 2025 roku, w Polsce funkcjonuje ponad 1,5 mln prosumenckich instalacji OZE przy mocy zainstalowanej wynoszącej 12,28 GW. Warto podkreślić, że łączna moc zainstalowana instalacji PV w Polsce, według danych z sierpnia 2025 r., wynosi niemal 23 GW [2], co oznacza znaczny wzrost instalacji dużych, tzw. farm fotowoltaicznych. Po przeliczeniu tych wartości można wyznaczyć średnią moc pojedynczej instalacji prosumenckiej nieprzekraczającą 8 kW. Strona technologiczna modułów PV montowanych przez prosumentów, która niewątpliwie wpływa na aspekty ochrony przeciwpożarowej, wiąże się z minimalnymi wymaganiami przepisów prawa w zakresie stosowanych zabezpieczeń, a także z jakością komponentów oraz wiedzą i doświadczeniem instalatorów.
W artykule:
|
Rolą organów ustawodawczych państwa – przynajmniej w idealistycznej teorii – jest zapewnienie szeroko rozumianego bezpieczeństwa obywatelom. Bezpieczeństwo to ma różne aspekty. Z jednej strony zabezpiecza się interesy producentów urządzeń czy instalacji, z drugiej – bezpieczeństwo użytkowników tych produktów. Stąd uchwalane akty prawne z natury rzeczy stanowić będą kompromis pomiędzy dwoma przeciwstawnymi interesami wymienionych grup społecznych. Producenci nastawieni są na zysk, więc chcieliby produkować (i, rzecz jasna, zbywać) jak najwięcej produktów – przy najmniejszym możliwym koszcie. Użytkownicy końcowi chcieliby jak najtaniej zakupić pełnowartościowy, dobrej jakości i bezpieczny produkt. Jednak, jak pokazuje historia, szczególnie dla nowych technologii, jaką w ujęciu formalnoprawnym była technologia fotowoltaiczna w momencie wprowadzenia ustawy o OZE z 2015 r. [3], często czynnikiem decydującym może być czynnik polityczny. Ustawie tej przyświecał cel szybkiego odblokowania rynku fotowoltaiki w Polsce. Niemniej niewątpliwy pośpiech legislacyjny doprowadził do przeforsowania zapisów niezbyt restrykcyjnie podchodzących do technicznych obszarów instalacji PV związanych z bezpieczeństwem. Przykładem może być wprowadzony obowiązek uzgadniania instalacji PV z rzeczoznawcą ds. przeciwpożarowych w przypadku mocy instalacji powyżej 6,5 kW, podczas gdy bezpieczeństwo działań ratowniczych determinuje maksymalna wartość napięcia, a bezpieczeństwo techniczne – co w tym momencie potwierdza już literatura i statystyki zdarzeń pożarowych – determinują: maksymalna wartość napięcia w łańcuchu (stringu) instalacji, maksymalne prądy, wpływające na nagrzewanie się podzespołów falownika i kontektorów, jakość wytworzonych punktów łączeniowych instalacji PV czy wreszcie jakość rozłączników montowanych po stronie DC.
W sukurs zapisom ustawy szybko przyszły normy techniczne, które zaczęły coraz bardziej restrykcyjnie podchodzić do minimalnego wyposażenia instalacji PV w zabezpieczenia. Przykładem może być zalecenie norm w zakresie stosowania zabezpieczenia łukoochronnego (AFCI – ang. arc fault circuit interruptor).
Dyskusyjne jest polskie podejście do obligatoryjności stosowania norm czy raczej do uzasadniania braku konieczności stosowania norm nieobligatoryjnych, czyli niejako ignorowania aktualnego stanu wiedzy technicznej, ale zdecydowanie jest to temat na oddzielny artykuł. Niemniej finalnie, w ostatniej dekadzie, doszło do ewolucji montowanych instalacji PV w zakresie choćby minimalnego poziomu zabezpieczeń (rozłączniki DC, wyłączniki AC, RCD itd.), co niekoniecznie było standardem dziesięć lat temu.
Kwitnący rynek fotowoltaiki w ostatniej dekadzie niestety (dla bezpieczeństwa) stał się rynkiem, gdzie wymagano jak najniższych nakładów inwestycyjnych. Instalacje pracujące w Polsce przez ostatnie lata nieuchronnie się starzeją, więc przyszłość może przynieść zwiększoną liczbę awarii czy pożarów. Niemniej ochrona przeciwpożarowa czy działania ratownicze w obrębie prosumenckich instalacji PV mają pewne cechy wspólne.
W myśl obecnej ustawy o OZE [4], prosumenckie instalacje to mikroinstalacje o mocy do 50 kW lub małe instalacje o mocy zainstalowanej pomiędzy 50 kW i 1 MW. W zdecydowanej większości są to instalacje w gospodarstwach domowych o mocach rzędu kilku, kilkunastu, rzadziej kilkudziesięciu kilowatów. Jak wspomniano, wiele z nich liczy sobie już nawet 10 lat, czyli – według różnych szacunków i deklaracji producentów – wykorzystały między 30 a 50% minimalnego prognozowanego czasu użytkowania. W jaki sposób zatem podejść do oceny bezpieczeństwa pożarowego? Wydaje się, że rozsądnie jest rozpocząć od analizy statystyk przyczyn awarii instalacji fotowoltaicznych.
Przyczyny zdarzeń
Niestety, na świecie nie prowadzi się w sposób systematyczny i ciągły statystyk pożarów mikroinstalacji, instalacji domowych czy – według nomenklatury polskiej – prosumenckich, a jeżeli takie statystyki są prowadzone, to są one niejawne i służą interesom dużych koncernów produkujących moduły czy podzespoły instalacji PV. Niemniej literatura, np. [5-7], opisuje wiele przypadków zdarzeń. Z pewnością warto zwrócić uwagę na zestawienia przyczyn awarii, co pomoże w ocenie bezpieczeństwa pożarowego instalacji PV. Poniżej zestawiono awarie instalacji PV z podziałem na rodzaj, prawdopodobne przyczyny i potencjalne skutki. Warto dodać, że zgodnie z obowiązującą nomenklaturą, ogniwo, czyli element wielkości ok. 100x100 mm, jest częścią składową modułu, zaś zespół połączonych modułów tworzy panel fotowoltaiczny.
1) Gorące punkty (ang. hot spot)
a. Przyczyny
I. Zewnętrzne:
- zabrudzenie, zapylenie modułów, zalegający śnieg, zacienienie,
- moduły różnych typów jako części tego samego panelu PV.
II. Wewnętrzne:
- fragmentacja ogniw – błąd produkcyjny,
- nierównomierność prądów w sąsiednich ogniwach – błąd produkcyjny,
- wysoka rezystancja lub „zimne luty” – błąd produkcyjny,
- procesy starzeniowe i degradacja ogniw.
b. Skutki:
- zniszczenie ogniw,
- przerwanie ciągłości obwodów wewnątrz modułu,
- spadek wydajności i niezawodności modułów.
2) Uszkodzenie diod półprzewodnikowych
a. Przyczyny
- częściowe zacienienie modułu,
- przegrzanie diody.
b. Skutki:
- zniszczenie diod typu by-pass,
- zwarcie diody, przerwanie obwodu diody,
- spadek wydajności i niezawodności instalacji PV.
3) Puszka łączeniowa na module PV
a. Przyczyny
- zużycie ścierno-korozyjne,
- rozszczelnienie i utlenianie.
b. Skutki:
- zniszczenie modułu i ryzyko pożaru,
- spadek wydajności i niezawodności instalacji PV.
4) Moduł PV
a. Przyczyny
Zewnętrzne:
- pęknięcie szklanej osłony modułów bezramkowych,
- rozłączenie konektora,
- niepoprawne okablowanie.
Wewnętrzne:
- korozja ogniw,
- wady produkcyjne,
- zmiany w obrębie modułów (delaminacja, pęcherze, odbarwienia, rysy, wypalone ogniwa).
b. Skutki:
- odłączenie modułu,
- zwarcie uszkodzonego modułu,
- zwarcie modułów,
- prądy upływu wewnątrz modułu,
- zniszczenie modułu,
- spadek wydajności i niezawodności instalacji PV,
- spadek maksymalnej mocy instalacji.
5) Zwarcie przez uziemienie
a. Przyczyny
- zniszczenie lub naruszenie izolacji przewodów,
- incydentalne uziemienie przewodzącym przedmiotem biegunów instalacji PV,
- błędy monterskie,
- uszkodzenia lub zniszczenia uszczelnień i oddziaływanie warunków atmosferycznych,
- przypadkowe zwarcie w obrębie puszki łączeniowej,
b. Skutki:
- ryzyko pożaru.
6) Łuk elektryczny
a. Przyczyny
- wytworzenie przerwy w torze prądowym,
- niezachowanie wymaganych odstępów separacyjnych,
- degradacja lutów, okablowania, konektorów w puszkach łączeniowych na skutek uszkodzeń mechanicznych, starzenia, ingerencji zwierząt, luzowanie połączeń śrubowych w zaciskach.
b. Skutki:
- zniszczenie stringu instalacji PV,
- ryzyko pożaru.
7) Zwarcie biegunów
a. Przyczyny:
- przypadkowe połączenie punktów instalacji PV o różnych napięciach,
- uszkodzenia izolacji okablowania,
- zwarcie w puszkach łączeniowych DC.
b. Skutki:
- możliwość powstania łuku elektrycznego przy rozłączaniu obwodu pod napięciem,
- możliwość powstania hot-spotów w miejscach o zwiększonej rezystancji,
- możliwość wydzielania się znacznych ilości ciepła.
Kolejnym elementem mającym znaczenie dla problemu ochrony przeciwpożarowej są wspomniane statystyki. W 2017 roku opublikowano raport [8], z którego wynikają zestawione poniżej przyczyny pożarów instalacji PV w Wielkiej Brytanii. Należy podkreślić, że analizie poddano łącznie 58 zdarzeń, spowodowanych przez:
- rozłączniki DC – od 28 do 31% wszystkich zdarzeń,
- konektory DC – od 7 do 17%,
- falowniki – od 10 do 12%,
- przewody DC – od 2 do 7%,
- moduły PV – od 2 do 3%.
Jednocześnie określono typowe miejsca powstawania łuku elektrycznego w instalacjach PV – są to mianowicie:
- konektory DC,
- rozłączniki DC,
- falowniki,
- moduły PV (w tym diody by-pass oraz puszki łączeniowe).
Porównując powyższe zestawienia, trudno nie nabrać przekonania, że łuk elektryczny ma znaczny udział w zbiorze potencjalnych przyczyn zdarzeń pożarowych instalacji PV, jak również stanowić musi często pośrednie zjawisko, biorące udział w procesie powstawania pożaru instalacji PV. Warto jeszcze podkreślić, że w stosunku do starszych statystyk, gdzie jako najczęstszą przyczynę pożarów instalacji PV wskazywano konektory, aktualnie na pierwszej pozycji występują rozłączniki DC. Przyczyną takiego stanu rzeczy, według niektórych ekspertów, jest fakt, że producenci rozłączników – zanim stworzyli nowe konstrukcje, dostosowane do warunków panujących w wykładniczo przyrastających instalacjach PV – aby nie stracić pozycji na rynku, przeprojektowali aparaty elektryczne, które pierwotnie przeznaczone były do obwodów AC. Specyfika obwodów AC, przede wszystkim przemienny charakter przebiegu prądu i napięcia, sprawia, że łuk elektryczny gaszony jest przy „przejściu przez zero”, czyli kiedy prąd łuku zbliża się do wartości zerowej, odpowiadając na malejące napięcie chwilowe sinusoidalnego zasilania obwodu. W obwodach stałoprądowych napięcie zasilania nie będzie zmieniać się w czasie, więc warunki palenia łuku są bardzo stabilne. Z tego powodu podejrzewa się, że aparaty elektryczne pierwotnie stosowane jako wyłączniki AC, które z niewystarczającymi modyfikacjami zostały pospiesznie wprowadzone na rynek, aby zaspokoić popyt na rozłączniki DC, mogą być przyczyną obecnego kształtu przywołanych wcześniej statystyk.
Aktualna koncepcja ochrony przeciwpożarowej instalacji prosumenckich
Należy przyznać, że w kraju nie obowiązują przesadnie restrykcyjne wymagania co do instalacji PV, szczególnie prosumenckich, jeżeli chodzi o ochronę przeciwpożarową. Stosuje się powszechnie wiedzę techniczną opisaną w normach oraz dobrą praktykę inżynierską. Niniejszy artykuł skupi się głównie na tym ostatnim aspekcie. Niemniej wcześniej wymienić można wybrane, najważniejsze normy związane z projektowaniem instalacji PV – nie będą one szeroko opisywane, ponieważ dostępnych jest wiele poradników technicznych omawiających dogłębnie poruszane w normach wymagania i sposoby badań. Oto te normy:
- PN-EN 50583-1:2016-02 Fotowoltaika w budownictwie. Część 1: BIPV moduły,
- PN-EN 50583-2:2016-02 Fotowoltaika w budownictwie. Część 2: BIPV systemy,
- PN-EN IEC 61215-1-2:2021-11/A1:2023-01 Moduły fotowoltaiczne (PV) do zastosowań naziemnych -- Kwalifikacja konstrukcji i aprobata typu. Część 1-2: Wymagania szczegółowe dotyczące testowania modułów fotowoltaicznych (PV) cienkowarstwowych wytwarzanych na bazie tellurku kadmu (CdTe),
- PN-EN IEC 61701:2021-03 Moduły fotowoltaiczne (PV). Badanie odporności na korozję w środowisku mgły solnej,
- PN-EN IEC 61730-1:2018-06 Ocena bezpieczeństwa modułu fotowoltaicznego (PV). Część 1: Wymagania dotyczące konstrukcji,
- PN-EN IEC 61730-2:2018-06 Ocena bezpieczeństwa modułu fotowoltaicznego (PV). Część 2: Wymagania dotyczące badań,
- PN-EN IEC 62108:2023-03 Moduły fotowoltaiczne oraz podzespoły dla systemów ze skoncentrowanym światłem słonecznym (CPV). Kwalifikacja konstrukcji i zatwierdzenie typu,
- IEC 62716:2013 Photovoltaic (PV) modules. Ammonia corrosion testing
- UL 61730-1 Photovoltaic (PV) Module Safety Qualification – Part 1: Requirements for Construction.
Inne normy, związane pośrednio z instalacjami, dotyczą badania falowników czy systemów magazynowania energii. Poniżej przedstawiono wybrane z nich:
- AS 4777.1:2024 Grid connection of energy systems via inverters, Part 1: Installation requirements,
- AS 5139:2019 Electrical installations – Safety of battery systems for use with power conversion equipment,
- UL 1973 Batteries for Use in Stationary and Motive Auxiliary Power Applications,
- IEC 62619:2022 Secondary cells and batteries containing alkaline or other non-acid electrolytes – Safety requirements for secondary lithium cells and batteries, for use in industrial applications.
Sformułowanie „dobra praktyka inżynierska” ma wiele odcieni. Nie są to wszak spisane reguły, a raczej funkcjonujące w branży zalecenia, wynikające z wiedzy i doświadczenia różnych inżynierów. Dość dodać, że ta sama praktyka inżynierska bardzo często staje się podstawą kształtowania dokumentów normatywnych, choć z natury rzeczy nie wszyscy najwybitniejsi specjaliści zasiadają w komitetach technicznych. Czy da się sformalizować zasady dobrej praktyki inżynierskiej? Zapewne nie, bo wiedza ta jest rozproszona, może się nieco różnić w zależności od uwarunkowań prawnych danego kraju czy specyfiki danego rynku, w tym zamożności inwestorów. Tym niemniej jest jeden czynnik rynkowy, który często wymusza stosowanie rozwiązań związanych z bezpieczeństwem o znacznie wyższych niż minimalne wymaganiach, określanych przez przepisy przeciwpożarowe (i inne branżowe). Tym czynnikiem są warunki narzucone przez ubezpieczyciela dla klienta chcącego ubezpieczyć swoją instalację na wypadek uszkodzenia czy pożaru – i o tym napiszemy więcej w kolejnej części artykułu, w wydaniu grudniowym.
Literatura
- www.gov.pl/web/klimat/prosument (dostęp: 12 sierpnia 2025 r.)
- www.rynekelektryczny.pl/moc-zainstalowana-fotowoltaiki-w-polsce (dostęp: 27 sierpnia 2025 r.)
- Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz.U. 2015 poz. 478)
- Ustawa z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (Dz.U. 2024 poz. 1361)
- A. Colli, Failure mode and effect analysis for photovoltaic systems, Renewable and Sustainable Energy Reviews 50 (2015), s. 804-809
- S. Sjordjevic, D. Parlevliet, P. Jennings, Detectable faults on recently installed solar modules in Western Australia, Renewable Energy 67 (2014), s. 215-221.
- M. Koentges i in., Review of Failures of Photovoiltaic Modules, Report IEA-PVPS T13-01:2014, International Energy Agency.
- P. Dunbabin, Fire and Solar PV Systems. Recommendations for the Photovoltaic Industry, P100874-1006 (2017), BRE National Solar Centre.
- NFPA 1 Fire Code (2024).
- NFPA 70 National Electric Code (2026).
- NFPA 5000 Building and Life Safety (2024).








