Zagospodarowanie zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego w Polsce (część 1.)

Z kolei postęp technologiczny, moda i większa awaryjność nowych urządzeń sprawiają, że czas życia sprzętu elektrycznego i elektronicznego (SEE) ulega stałemu skracaniu. Stare, niepotrzebne lub zepsute urządzenia stają się więc zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym (ZSEE), odpadem w rozumieniu odrębnych przepisów [12,13]. Jednak ten rodzaj odpadu może z jednej strony stanowić istotny problem z punktu widzenia środowiska naturalnego, ale z drugiej strony być szansą na odzysk i recykling znacznej ilości materiałów, substancji i związków wykorzystywanych do produkcji SEE.

Sprzęt elektryczny i elektroniczny zbudowany jest między innymi głównie z metali żelaznych i nieżelaznych, różnego rodzaju tworzyw sztucznych oraz szkła, które można stosunkowo łatwo odzyskać i ponownie wykorzystać znanymi metodami, realizując z powodzeniem ideę recyklingu. Jednak do poprawnego działania SEE niezbędne jest wykorzystanie szeregu substancji i związków chemicznych, które mogą okazać się szkodliwe dla środowiska, jeśli nie zostaną w odpowiedni sposób zagospodarowane. W sprzęcie produkowanym przed 2006 rokiem (tj. przed uchwaleniem tzw. dyrektywy UE RoHS [2] w sprawie ograniczenia stosowania niektórych niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym) wykorzystywano praktycznie w nielimitowanych ilościach: ołów, rtęć, kadm, sześciowartościowy chrom, polibromowane bifenyle (PBB) i polibromowane etery fenylowe (PBDE), czyli pierwiastki i substancje wysoce szkodliwe dla środowiska, a w dużych stężeniach niebezpieczne także dla ludzi.

Pionierami w zakresie tworzenia przepisów dotyczących zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego byli Skandynawowie. W połowie lat 90. dwudziestego wieku Norwegowie stworzyli pierwsze w Europie regulacje prawne dotyczące zagospodarowania ZSEE. W 2002 roku UE, bazując w dużej mierze na doświadczeniach norweskich i szwedzkich, opracowała spójne i jednolite wytyczne w zakresie zagospodarowania ZSEE, a także finansowania tego systemu. 

Dyrektywa WEEE 2002/96/EC [1] wprowadziła w życie zasadę „zanieczyszczający płaci”, czyli nałożyła obowiązek finansowania systemu zagospodarowania ZSEE na producentów i importerów sprzętu, czyli tzw. wprowadzających. Zgodnie z zapisami dyrektywy zanieczyszczenie środowiska następuje w momencie wprowadzenia SEE na rynek, dlatego zobligowano wprowadzających do pokrycia kosztów związanych z późniejszym zagospodarowaniem powstałych odpadów. Dyrektywa WEEE [1] wprowadziła także instytucję organizacji odzysku sprzętu elektrycznego i elektronicznego, umożliwiając wprowadzającym realizację obowiązków w systemach kooperacyjnych. Bardzo istotnym elementem dyrektywy WEEE było zobligowanie Państw Członkowskich UE do osiągnięcia minimalnych rocznych poziomów zbierania ZSEE w wysokości 4 kg/na mieszkańca/na rok.

Dyrektywa zdefiniowała także głównych uczestników systemu oraz zakres stosowania jej zapisów. Wprowadzona została definicja sprzętu elektrycznego i elektronicznego oraz podział na 10 grup sprzętu. W każdej grupie zdefiniowano następnie kilka rodzajów sprzętu w taki sposób, aby każde urządzenie spełniające definicję sprzętu elektrycznego i elektronicznego mogło zostać sklasyfikowane w odpowiedniej grupie i rodzaju.

Dyrektywa WEEE 2002/96/EC została transponowana do polskiego prawa dopiero w roku 2005 w postaci ustawy z dnia 29 lipca 2005 o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym (DzU nr 180, poz. 1495) – ustawa o ZSEE [10]. Ustawa weszła w życie w dniu 21 października 2005 r. Prace legislacyjne były trudne m.in. z uwagi na liczne grupy reprezentujące poszczególnych uczestników systemu, a posiadające różne, niekiedy sprzeczne interesy. Ostatecznie w ustawie nie znalazły się istotne przepisy uszczelniające system, zabrakło zapisów obligujących wprowadzających do zbierania określonej masy sprzętu. Wpłynęło to w istotny sposób na późniejszy kształt polskiego systemu zagospodarowania ZSEE i przyczyniło się w znacznym stopniu do powstania patologii na rynku ZSEE, w tym tzw. szarej strefy.

Ustawodawca podjął wprawdzie próbę poprawy zapisów poprzez nowelizację ustawy w 2009 roku [11]. Jednak zmiany zostały wprowadzone zbyt późno i nie były wystarczająco ostre i wymagające na skutek lobbingu podmiotów finansujących system. Także zapisy dyrektywy WEEE [1] zostały uznane przez Komisję Europejską (KE) za niewystarczające i po długich, trwających ponad 2 lata wspólnych pracach Komisji i Parlamentu Europejskiego w 2012 roku została ona znowelizowana.

Odnowiona dyrektywa WEEE 2012/19/UE [3] weszła w życie 13 sierpnia 2012 roku. Aktualnie trwają w Polsce prace nad nowelizacją ustawy o ZSEE [11], która dostosuje zapisy prawa polskiego do znowelizowanych wytycznych UE.

Dyrektywa 2002/96/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (WEEE)

Dyrektywa 2002/96/EC Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 stycznia 2003 roku dotyczy odpadów z wyposażenia elektrycznego i elektronicznego (ang. WEEE) [1], porusza zagadnienia i wskazuje działania, które należy podjąć w stosunku do odpadów pochodzących z tych urządzeń, aby zapewnić bezpieczeństwo człowiekowi i środowisku. Mając na celu zachowanie, ochronę i poprawę jakości środowiska naturalnego oraz przyjętą zasadę zrównoważonego rozwoju Wspólnota Europejska wymaga pewnych zmian w sposobie projektowania, wytwarzania, użytkowania i unieszkodliwiania produktów, w tym SEE, i postuluje, aby tam, gdzie jest to możliwe, unikać wytwarzania odpadów [1, 3]. Jeżeli brak jest możliwości zapobiegania powstawaniu odpadów na pewnych etapach życia produktu, to produkty te powinny być powtórnie wykorzystywane lub przeznaczone do odzysku materiałowego (brak zmiany struktury cząsteczkowej materiału), surowcowego (zmiana struktury cząsteczkowej surowca) lub energetycznego (odzysk energii).

Celem dyrektywy [1] jest zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju oraz zapisami o wykorzystaniu najlepszej dostępnej techniki BAT [1], zapobieganie powstawaniu odpadów z wyposażenia elektrycznego i elektronicznego. Ponadto dyrektywa [1] ma na celu poprawę świadomości ekologicznej wszystkich podmiotów uczestniczących w całym cyklu życia produktów, a w szczególności przedsiębiorców zaangażowanych bezpośrednio w procesy przetwarzania ZSEE.

We wstępnych zapisach dyrektywy [1] zwrócono uwagę na fakt, iż ilość odpadów z wyposażenia elektrycznego i elektronicznego, które powstają w krajach UE, gwałtownie wzrasta. Poważny problem stanowią zawarte w tych odpadach niebezpieczne dla środowiska i człowieka związki, które powinny być unieszkodliwiane w sposób bezpieczny dla środowiska. Dyrektywa [1] wymienia szereg sposobów postępowania ze sprzętem elektrycznym i elektronicznym, korzystnych z punktu widzenia środowiska, odnoszących się do różnych faz cyklu życia produktu. Najważniejszym z nich jest obciążenie producentów odpowiedzialnością za wytwarzane przez nich produkty także po ich wycofaniu z eksploatacji. Odpowiednie implementacje zapisów dyrektywy do praw krajów członkowskich powinny zachęcić producentów do takiego sposobu projektowania wytwarzanych przez siebie urządzeń, który w maksymalnym stopniu umożliwi ich naprawę, powtórne użycie, demontaż i recykling. Jedynie w skrajnych przypadkach, przy przeważających zaletach środowiskowych lub ze względów bezpieczeństwa, producenci powinni mieć możliwość takiego projektowania urządzeń, które będzie zapobiegało ponownemu wykorzystaniu tych produktów lub ich części. 

Nowelizacja Dyrektywy WEEE z dnia 19 stycznia 2012 r.

Pod koniec 2008 roku w Unii Europejskiej rozpoczęły się prace nad nowelizacją dyrektywy WEEE [1]. Początkowo planowano, że nowelizacja zostanie wykonana w trybie szybkiej procedury przekształcenia, czyli wprowadzenia niewielkich zmian jedynie w niektórych artykułach. Ostatecznie wprowadzane przez Komisję Europejską i Parlament Europejski poprawki dotyczyły kluczowych zagadnień ujętych w dyrektywie, co w znaczącym stopniu wydłużyło prace nad nowelizacją. Z punktu widzenia recyklingu ZSEE najistotniejszą zmianą wprowadzoną przez nowelizację dyrektywy jest przedefiniowanie grup sprzętu.

Dyrektywa [1], a także polska ustawa o ZSE [10, 11] wprowadza podział na 10 grup sprzętu, tj.: duże AGD, małe AGD, sprzęt teleinformatyczny i komputerowy, sprzęt audiowizualny, sprzęt oświetleniowy, elektronarzędzia, zabawki elektryczne i elektroniczne, sprzęt medyczny, sprzęt do nadzoru i kontroli oraz automaty do wydawania. Zgodnie z obecnym podziałem, sprzęt o bardzo różnych kosztach związanych z jego zagospodarowaniem (przetwarzaniem) zaliczany jest do tej samej grupy, np.: lodówki i pralki (gr. 1), komputery i monitory (gr. 3), telewizory i urządzenia audio-wideo (gr. 4 ). W związku z powyższym, z uwagi na rozliczanie wprowadzających na rynek polski SEE z obowiązku finansowania zagospodarowania zużytego sprzętu w ramach grupy, do której jego sprzęt należy, może dochodzić do sytuacji, w której przedsiębiorca wprowadza sprzęt stanowiący odpad „wysokokosztowy” i realizuje obowiązek poprzez finansowanie zagospodarowania odpadu „niskokosztowego”. Aby wyeliminować takie sytuacje, dyrektywa znowelizowana [3] wprowadza od 15 sierpnia 2018 r. podział na 6 grup sprzętu, biorąc pod uwagę koszty zagospodarowania, w tym: grupę 1 – stanowi sprzęt działający na zasadzie wymiany temperatury, grupę 2 – ekrany, monitory i sprzęt zawierający ekrany o powierzchni większej niż 100 cm2, grupę 3 – lampy, grupę 4 – sprzęt wielkogabarytowy, grupę 5 – sprzęt małogabarytowy i grupę 6 – małogabarytowy sprzęt informatyczny i telekomunikacyjny.

Równie istotną z punktu widzenia systemu zagospodarowania ZSEE zmianą jest wprowadzenie nowego sposobu określania minimalnych poziomów zbierania zużytego sprzętu. Dyrektywa [3] określa trzy etapy tych zmian. Przez cztery lata od dnia wejścia w życie dyrektywy obowiązywał będzie obecnie stosowany poziom minimalny zbiórki selektywnej, tj. 4 kg ZSEE pochodzącego z gospodarstw domowych na mieszkańca rocznie lub poziom osiągnięty przez państwo członkowskie w ciągu trzech poprzedzających lat (w zależności od tego, która wartość jest wyższa). Po 4 latach od wejścia w życie dyrektywy, tj. od 2016 r., państwa członkowskie zapewniają osiągniecie poziomu zbierania ZSEE w wysokości nie mniejszej niż 45% masy SEE wprowadzonego do obrotu (masa wprowadzona na rynek obliczana jest jako wartość średnia z ostatnich 3 lat). Po 7 latach od wejścia w życie dyrektywy, tj. od 2019 r., każde państwo członkowskie może dokonać wyboru metody obliczania minimalnych rocznych poziomów zbierania: 65% średniej masy sprzętu EE wprowadzonego do obrotu w ciągu poprzednich trzech lat lub 85% ZSEE wytworzonego w tym państwie.

W zakresie minimalnych poziomów zbierania Polska (oraz dziewięć innych państw) otrzymała ze względu na niedobory występujące w niezbędnej infrastrukturze i niski poziom zużycia SEE zgodę, że od dnia 14 sierpnia 2016 r. poziom zbierania powinien mieścić się w przedziale od 40% do 45% średniej masy SEE wprowadzanego do obrotu w poprzednich trzech latach oraz odroczono termin osiągnięcia poziomu zbierania obowiązującego w UE od 2019 r. do ustalonej przez Polskę daty, ale nie później niż do 14 sierpnia 2021 roku.

Ponadto nowelizacja dyrektywy 2002/96/EC [1], czyli dyrektywa 2012/19/UE [3], wprowadza zmianę tzw. zakresu stosowania (ang. scope), promuje rozwiązania mające na celu zwiększenie zbiórki sprzętu małogabarytowego, a także precyzuje kwestie związane z definicją wprowadzającego sprzęt, finansowaniem systemu oraz harmonizacją rejestrów ZSEE.

Dyrektywa [3] weszła w życie 13 sierpnia 2012 r. i jest ona wynikiem wymuszonego kompromisu pomiędzy Parlamentem Europejskim a Komisją Europejską. Wprowadzone zmiany nie są rewolucyjne a te, które mogą mieć istotne znaczenie dla europejskiego rynku ZSEE, wejdą w życie po sześciu i więcej latach. 

Ustawa o ZSEE

21 października 2005 r. weszła w Polsce w życie ustawa z 29 lipca 2005 r. o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym – ustawa o ZSEE [10] stanowiąca transpozycję dyrektywy 2002/96/WE [1], która nakłada na producentów i importerów sprzętu elektrycznego i elektronicznego obowiązek utworzenia systemu zbierania i zagospodarowywania odpadów pochodzących ze zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego eksploatowanego w polskich gospodarstwach domowych.

Celem ustawy [10] jest ograniczenie ilości ZSEE trafiających do środowiska poprzez określenie ram systemu, który umożliwi osiągnięcie wysokiego poziomu selektywnej zbiórki zużytych urządzeń, z uwzględnieniem osiągnięcia poziomu co najmniej 4 kg/na mieszkańca w 2008 roku. Ustawa [10] kładzie szczególny nacisk na uzyskanie wymaganych poziomów odzysku urządzeń elektrycznych i elektronicznych w poszczególnych grupach. Podział na grupy i rodzaje sprzętu elektrycznego i elektronicznego zamieszczono w Załączniku 1 do ustawy [10] i zawiera on 98 rodzajów sprzętu przyporządkowanych do 10 grup zgodnie z dyrektywą [1].

Ustawa o ZSEE [1]:

• określa wymagania, jakie powinien spełniać sprzęt elektryczny i elektroniczny oraz zasady postępowania ze zużytym sprzętem w sposób zapewniający ochronę zdrowia i życia ludzi oraz ochronę środowiska zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju,
• nakłada na producentów oraz importerów – wprowadzających na rynek sprzęt elektryczny i elektroniczny – obowiązek utworzenia systemu zbierania, odzysku i recyklingu ZSEE,
• określa również obowiązki innych podmiotów związanych z gospodarowaniem ZSEE – zbierających, przetwarzających, recyklerów, gminy oraz konsumentów.

Nowelizacja ustawy o ZSEE z dnia 21 listopada 2008 r. [11] wprowadza zmiany mające usprawnić funkcjonowanie systemu gospodarowania zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym w celu osiągnięcia przez Polskę minimalnego rocznego poziomu zbierania ZSEE w ilości 4 kg/na mieszkańca. Nowe przepisy obowiązują od 1 stycznia 2009 r. Do ustawy [11] wydano szereg rozporządzeń wykonawczych.

Do głównych zmian wprowadzonych do znowelizowanej ustawy o ZSEE [11] należy zaliczyć:

• wprowadzenie nowych definicji i zmiana już istniejących (np. przedsiębiorcy, wprowadzającego, zbierającego, zakładu przetwarzania),
• włączenie punktów skupu złomu oraz punktów serwisowych jako zbierających ZSEE,
• upoważnienie ministra właściwego do spraw środowiska do wydania rozporządzenia określającego minimalne roczne poziomy zbierania zużytego sprzętu pochodzącego z gospodarstw domowych,
• wprowadzenie degresywnych stawek opłat produktowych.

W związku z tym, że w 2012 roku dyrektywa WEEE 2002/96/EC [1] została znowelizowana, należy uaktualnić prawodawstwo polskie. Zgodnie ze znowelizowaną dyrektywą WEEE [3] państwa członkowskie mają najpóźniej do 14 lutego 2014 r. dokonać transpozycji wytycznych objętych zapisami dyrektywy do krajowego prawa. Prace w Polsce nad nowelizacją ustawy o ZSEE [11] rozpoczęły się jeszcze przed wejściem w życie nowej dyrektywy [3], tuż po jej uchwaleniu. Obecny stan zaawansowania prac wskazuje na to, iż najprawdopodobniej uda się wprowadzić zmiany w ciągu wymaganego okresu.

Biorąc pod uwagę, że na polskim rynku ZSEE występuje stosunkowo dużo nieprawidłowości, przy okazji prowadzonych prac nad znowelizowaną ustawą o ZSEE pojawiają się rozmaite postulaty podmiotów działających na rynku zbiórki i przetwarzania zużytego sprzętu, wskazujące na potrzebę określenia minimalnych standardów w zakresie przetwarzania ZSEE oraz określenia minimalnych wymagań dotyczących wyposażenia zakładów przetwarzania, w odniesieniu do poszczególnych grup ZSEE. Wniosek ten jest jak najbardziej słuszny i zgodny z duchem nowelizacji dyrektywy WEEE [3], gdzie również uwzględniona została kwestia standaryzacji. W art. 8 ust. 5 Dyrektywy WEEE 2012/19/UE [3] dopuszczono możliwość ustanawiania przez państwa członkowskie minimalnych standardów jakości dla przetwarzania zebranego ZSEE. Standardy przyjęte przez Polskę powinny być zgłoszone do Komisji Europejskiej i ta ma obowiązek je opublikować. Ponadto Komisja Europejska zwróciła się do europejskich organizacji normalizacyjnych o opracowanie europejskich standardów przetwarzania ZSEE – w tym odzysku, recyklingu i przygotowania do ponownego użycia. Standardy promowane przez UE muszą odzwierciedlać aktualny stan techniki. Warto uzupełnić w tym miejscu postulat o wyraźne zaznaczenie, że standardy opracowane przez Polskę nie mogą mieć charakteru fakultatywnego (vide standardy ISO). Powinny mieć one postać Polskiej Normy lub obowiązku homologacji instalacji do przetwarzania określonego rodzaju ZSEE.

Literatura

1. Dyrektywa 2002/96/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (WEEE).
2. Dyrektywa 2002/95/WE Parlamentu Europejskiego i rady z dnia 27 stycznia 2003 r. w sprawie ograniczenia stosowania niektórych niebezpiecznych substancji w sprzęcie elektrycznym i elektronicznym.
3. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/19/UE z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego (WEEE). DzUrz UE L 197/38.
4. Raport o funkcjonowaniu systemu gospodarki zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym w 2007 r., GIOŚ, Warszawa, czerwiec 2008 r.
5. Raport o funkcjonowaniu systemu gospodarki zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym w 2008 r., GIOŚ, Warszawa, czerwiec 2009 r.
6. Raport o funkcjonowaniu systemu gospodarki zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym w 2009 r., GIOŚ, Warszawa, czerwiec 2010 r.
7. Raport o funkcjonowaniu systemu gospodarki zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym w 2010 r., GIOŚ, Warszawa, czerwiec 2011 r.
8. Raport o funkcjonowaniu systemu gospodarki zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym w 2011 r., GIOŚ, Warszawa, czerwiec 2012 r.
9. Raport o funkcjonowaniu systemu gospodarki zużytym sprzętem elektrycznym i elektronicznym w 2012 r., GIOŚ, Warszawa, czerwiec 2013 r.
10. Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym (DzU z 2005 r., nr 180, poz. 1495 oraz przepisy wykonawcze).
11. Ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o zmianie ustawy o zużytym sprzęcie elektrycznym i elektronicznym oraz o zmianie niektórych innych ustaw (DzU z 2008 r., nr 223, poz. 1464).
12. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (tekst jednolity – DzU z 2010 r., nr 185, poz. 1243).
13. Ustawa z 14 grudnia 2012 r. o odpadach (DzU z 2013 r., poz. 21).
14. www.elektroeko.pl

Chcesz być na bieżąco? Zapisz się do naszego newslettera!