elektro.info

Uziemianie w liniach elektroenergetycznych nn

Uziemianie w liniach elektroenergetycznych nn

Wymagania dotyczące uziemiania w sieciach elektroenergetycznych niskiego napięcia zostały określone normie N SEP-E 001 Sieci elektroenergetyczne niskiego napięcia. Ochrona przeciwporażeniowa [6]. Zgodnie...

Wymagania dotyczące uziemiania w sieciach elektroenergetycznych niskiego napięcia zostały określone normie N SEP-E 001 Sieci elektroenergetyczne niskiego napięcia. Ochrona przeciwporażeniowa [6]. Zgodnie z ww. normą w obrębie koła o średnicy 200 m, zakreślonego dowolnie dookoła miejsca instalacji każdej stacji transformatorowej SN/nn lub instalacji generatora nn, rezystancja wypadkowa uziemień o rezystancji RB ≤ 30 Ω połączonych ze sobą, które znalazły się w tym kole, nie może przekraczać 5 Ω.

Kablowanie sieci dystrybucyjnych średniego i niskiego napięcia

Kablowanie sieci dystrybucyjnych średniego i niskiego napięcia

W ostatnim czasie coraz więcej Spółek Dystrybucyjnych podejmuje decyzję o zastąpieniu linii napowietrznych liniami kablowymi. Proces ten jest zaplanowany na wiele lat, a jego koszty są szacowane w miliardach...

W ostatnim czasie coraz więcej Spółek Dystrybucyjnych podejmuje decyzję o zastąpieniu linii napowietrznych liniami kablowymi. Proces ten jest zaplanowany na wiele lat, a jego koszty są szacowane w miliardach złotych. W artykule podjęto próbę odpowiedzi na pytanie, czy sam proces „skablowania” sieci dystrybucyjnych średniego oraz niskiego napięcia przyniesie oczekiwane rezultaty w postaci znaczącej poprawy systemowych wskaźników jakościowych, takich jak: SAIDI, SAIFI, czy też MAIFI.

news Wystartowała budowa największej morskiej farmy wiatrowej

Wystartowała budowa największej morskiej farmy wiatrowej

Jak podaje portal gramwzielone.pl, wystartowała budowa największej farmy wiatrowej – projekt Dogger Bank o mocy 3,6 GW powstaje w brytyjskiej części Morza Północnego. Realizują go brytyjski deweloper SSE...

Jak podaje portal gramwzielone.pl, wystartowała budowa największej farmy wiatrowej – projekt Dogger Bank o mocy 3,6 GW powstaje w brytyjskiej części Morza Północnego. Realizują go brytyjski deweloper SSE Renewables i norweski koncern paliwowy Equinor.

Ocena systemów uziemień z wykorzystaniem pomiarów metodą udarową

Przykład obiektu z rozległym systemem uziemień wnoszonym przez media dołączone do szyny wyrównania potencjału; zaznaczono półokrąg o promieniu równym długości efektywnej uziomu

Poprawnie przeprowadzone pomiary parametrów uziemień, a także właściwa interpretacja uzyskanych wyników, są bardzo ważnymi elementami zapewniającymi bezpieczeństwo obsługi oraz poprawną pracę urządzeń elektrycznych i elektronicznych we wszelkich obiektach wyposażonych w uziemienia ochronne i robocze bądź też narażonych na oddziaływanie przepięć spowodowanych wyładowaniami atmosferycznymi. Metody właściwej oceny uziemień odgromowych powinny być przedmiotem wytycznych normalizacyjnych. Jednak procedury takiej oceny w aktualnych normach są formułowane dość ogólnikowo i wymagają od użytkownika sporej dozy samodzielnej interpretacji zarówno na etapie projektowania, jak również testów eksploatacyjnych oraz opracowywania wyników pomiarów.

Ocena uziemień w przepisach normalizacyjnych

Odnośnie wymagań stawianych systemom uziemień, jak również zakresu ich kontroli, dominuje przekonanie, że procedura kontrolna powinna odbywać się na podstawie wskazań aktualnej edycji normy. Jednak w przypadku, gdy kontrolowany obiekt został zbudowany w czasie obowiązywania starszej normy, wtedy obowiązuje w stosunku do niego zasada ochrony zastanej i postanowienia tej normy są brane pod uwagę podczas kontroli. W takiej sytuacji jedynie odchylenia od przepisów obowiązujących podczas budowy będą wykazane w protokole jako usterki.

Zasada ochrony zastanej nie powinna być stosowana, jeżeli w obiekcie budowlanym nastąpiła zmiana polegająca na przykład na:

  • przebudowie dachu albo na umieszczeniu na nim nowych konstrukcji budowlanych lub elementów dołączonych do instalacji elektrycznych obiektu,
  • doprowadzeniu do obiektu nowej linii elektroenergetycznej lub telekomunikacyjnej,
  • zmianach w obrębie funkcjonujących w obiekcie stref zagrożenia wybuchem.

Do dobrych zwyczajów w przypadku stosowania przez kontrolującego zasady ochrony zastanej powinno należeć wskazanie w protokole odchyleń od aktualnych przepisów. Uwagi takie oczywiście nie dyskredytują analizowanego systemu ochrony odgromowej, ale dają administratorowi obiektu informacje o tym, jak bardzo ochrona odgromowa obiektu odbiega od poziomu wiedzy inżynierskiej prezentowanego w obowiązujących aktualnie normach [8].

Według PN-E 05003.01:1986 (p. 1.3.16.) rezystancja uziemienia jest to: „rezystancja statyczna między uziomem a ziemią odniesienia zmierzona przy przepływie prądu przemiennego o częstotliwości technicznej”. Rezystancja statyczna dopuszczana jest przez normę jako miara przydatności uziemienia dla obiektów objętych podstawową ochroną odgromową [1].

Streszczenie

Zaprezentowana metoda udarowa oceny uziemień okazuje się bardzo przydatna, zwłaszcza w przypadku uziemień rozległych powstających w wyniku zastosowania szyny ekwipotencjalnej, ponieważ uwzględnia tylko tę część systemu uziemień, która bierze udział w rozpraszaniu prądu piorunowego w ziemi. Analizowana metoda pozwala także na ocenę stanu połączeń przewodów uziemiających z uziomem.

Abstract

Earthing system evaluation with usage of impulse tests

The presented impulse method is especially useful for very wide earthings applied when an equipotential bar is in using, because only an effective part of the earthing system is taken into account at such tests. The presented method makes also possible an evaluation of earthing element connections.

Kryterium przydatności uziemienia w obiektach podlegających ochronie obostrzonej i specjalnej stanowi wg PN-E 05003.03:1989 (p.1.3.7) rezystancja udarowa określana jako: „rezystancja między uziomem a ziemią odniesienia mierzona przy prądzie udarowym o kształcie odwzorowującym prąd pioruna”. Norma ta określa również sprzęt potrzebny do wyznaczenia tej rezystancji jako mostek (miernik) udarowy, czyli: „urządzenie pomiarowe umożliwiające pomiar rezystancji tylko tej części uziemienia, która bierze udział w odprowadzaniu prądu pioruna”. Pomiar rezystancji udarowej wykonuje się bez rozłączania zacisków probierczych, ponieważ celem tego pomiaru jest określenie rezystancji wypadkowej uziemienia, czyli tej, która bierze udział w odprowadzaniu z danego punktu prądu piorunowego do gruntu [2, 3].

Przepisy PN-IEC 61024-1 definiują „zastępczą rezystancję uziemienia” jako: „stosunek wartości szczytowych napięcia do prądu uziemienia, które na ogół nie występują jednocześnie. Umownie służy on za wskaźnik skuteczności uziemienia” [4]. Określenie powyższe jest zgodne z definicją rezystancji (impedancji) udarowej wyznaczanej przy wymuszeniu prądowymi udarami pomiarowymi, jak to zostało pokazane na rysunku 1.

Przyjęta w 2009 roku norma PN-EN 62305-1:2008 dotycząca ochrony odgromowej wprowadza pojęcie „umownej impedancji uziemienia” określonej jako „stosunek wartości szczytowej napięcia na uziomie do wartości przepływającego w nim prądu, które na ogół nie występują jednocześnie” [5].

Impedancję udarową wyznacza się zgodnie z definicją zawartą w normach [2, 4, 5] według zależności:

ei 5 2013 ocena systemow uziemien wzor 1
Wzór 1

gdzie: 

Umax oraz Imax – oznaczają odpowiednio amplitudy spadku napięcia na uziomie orazprądu wymuszającego ten spadek i zostały pokazane na rysunku 1.

W przypadku uziomu skupionego, np. pionowego o niewielkiej długości, można zaobserwować brak przesunięcia czasowego między ekstremami prądu i napięcia (rys. 1a). Dla bardziej rozległego uziomu spadki indukcyjne powodują przesunięcie między wartościami maksymalnymi obu przebiegów, jak to można zobaczyć na rysunku 1b, a więc impedancja uziemienia jest definiowana umownie w dziedzinie czasu.

W normach dotyczących instalacji powyżej 1 kV [6] oraz koordynacji izolacji [7] zostały wprowadzone w załącznikach uwagi, że w przypadku bardziej rozległych uziemień, zwłaszcza linii przesyłowych, do pomiarów impedancji uziemień należy używać testera pracującego przy wysokiej częstotliwości. Celem wprowadzenia pomiaru przy przebiegach szybkozmiennych jest przede wszystkim uwzględnienie wpływu na jego rezultat zarówno indukcyjnych spadków napięcia na uziomach, jak również faktu, że w odprowadzaniu prądów szybkozmiennych do ziemi biorą udział tylko części uziomu znajdujące się bliżej niż długość efektywna uziomu [9].

Długość efektywna uziomów

Na rysunku 2. przedstawiono schemat zastępczy uziomu poziomego złożonego z n szeregowo połączonych czwórników, z których każdy odpowiada długości podstawowego elementu uziomu. Pomiar impedancji uziomu przy wymuszeniu i (t) o częstotliwości zbliżonej do sieciowej sprowadza się praktycznie do określenia wypadkowej wartości przewodności G wynikającej z równoległego połączenia elementów G1 do Gn. W praktyce pomiarowej miernik wskazuje więc rezystancję uziomu Ru=1/G jako rezystancję przejścia z uziomu do otaczającego gruntu, która zależy od rezystywności gruntu oraz wymiarów uziomu. Pozostałe elementy schematu zastępczego mają niewielki wpływ na rezystancję wypadkową uziomu przy wymuszeniu wolnozmiennym, ponieważ:

  • rezystancja podłużna uziomu (suma elementów R1 do Rn) jest pomijalna ze względu na znaczny przekrój (nie mniej niż 90 mm2) uziomu,
  • indukcyjność własna poszczególnych elementów (L1 do Ln) jest zawarta w granicach 1–2 μH/m i nie odgrywa większej roli przy przebiegach o częstotliwości sieciowej,
  • podobnie pomijane są prądy pojemnościowe związane z pojemnością własną uziomu C.

Wraz ze wzrostem częstotliwości sygnału wymuszającego i (t) lub zastąpieniem tego sygnału przebiegiem udarowym rośnie reaktancja indukcyjna ωL każdego z elementów uziomu. Wzrost spadku napięcia na indukcyjności zwiększa całkowitą impedancję uziomu mierzoną na jego wejściu. Potwierdzeniem wzrostu znaczenia indukcyjnych spadków napięcia na coraz dłuższym uziomie jest przesunięcie czasowe między prądem i napięciem pokazane na rysunku 1b.

Rozważania na temat stałej czasowej linii modelującej uziom długi pokazują, że zwiększanie długości uziomu poziomego jest skuteczne tylko do pewnej wartości nazywanej długością efektywną lef, którą można obliczyć jako [12]:

ei 5 2013 ocena systemow uziemien wzor 2
Wzór 2

gdzie:

T – czas trwania czoła udaru prądowego,

L – indukcyjność jednostkowa,

G – konduktancja jednostkowa uziomu.

Potwierdzeniem powyższych rozważań są wyniki symulacji komputerowych impedancji uziomu poziomego w funkcji jego długości przedstawione na rysunku 3. Przy pomiarach statycznych (częstotliwość zbliżona do sieciowej) rezystancja maleje wraz z wydłużaniem uziomu bez względu na przedział tego wzrostu długości. Otrzymana wartość rezystancji uziomu R wynika z równoległego połączenia coraz większej liczby n elementów o przewodności G każdego z nich, jak to przedstawiono na rysunku 2. Przy wymuszeniu prądem udarowym (tutaj udar o czasie czoła 4μs [10]) spadek impedancji uziomu przez dodawanie liczby elementów jest obserwowany tylko do pewnej długości uziomu zbliżonej do długości efektywnej obliczonej ze wzoru (2) – wartość ta wynosi 26 m i została zaznaczona trójkątem na rysunku 3.

Z przedstawionych rezultatów symulacji wynika, że spotykane w praktyce łączenie uziomu odgromowego z rozległym uziomem roboczym lub z siecią wodociągową umożliwia uzyskanie bardzo niskiej wartości rezystancji uziomu mierzonej metodą niskoczęstotliwościową. Impedancja udarowa takiego uziemienia może jednak być wielokrotnie wyższa, co prowadzi do zagrożeń chronionego obiektu podczas wyładowania atmosferycznego. Problem ten został częściowo uwzględniony w przepisach normalizacyjnych, które dopuszczają określenie przydatności uziemienia dla celów ochrony obostrzonej i specjalnej na podstawie pomiarów ich rezystancji metodami statycznymi (niskoczęstotliwościowymi) jedynie pod następującymi warunkami:

  • dla ochrony obostrzonej należy odłączyć od mierzonego uziomu wszystkie przyłączone do niego masy metalowe (p. 6.1.4.c) [2],
  • dla ochrony specjalnej należy odłączyć uziomy położone dalej od rozpatrywanego zwodu niż 35 m w gruncie o rezystywności ρ≤500Ωm i 60 m w gruncie o rezystywności ρ≤500Ωm (p. 4.1.3.2) [3]. Wykonanie pomiarów metodami statycznymi zgodnie z powyższymi wymaganiami jest często bardzo trudne lub wręcz niemożliwe.

Długość efektywna uziomu obliczona z wyrażenia (2) zależy przede wszystkim od rezystywności gruntu otaczającego analizowany uziom oraz stromości czoła odprowadzanego do ziemi udaru. Na rysunku 4. zamieszczono krzywe przedstawiające długość efektywną uziomu w funkcji rezystywności gruntu dla udarów o czasach czoła 1, 4 oraz 10μs. Linią przerywaną zaznaczono maksymalną długość uziomu dopuszczalną przez normy PN-E 05003 [2; 3], a liniami ciągłymi – minimalne długości uziomu sugerowane przez normę PN-EN 62305 dla następujących poziomów ochrony: I, II oraz III–IV [5].

Wpływ indukcyjności uziomu zależny od jego geometrii jest uwzględniony poprzez badania metodami udarowymi. Wyniki pomiarów udarowych są miarodajne dla określenia jakości uziemień obiektów podlegających ochronie odgromowej. Krzywa długości efektywnej dla udarów o czasie czoła 4μs jest położona w bezpośrednim sąsiedztwie zaznaczonych liniami przerywanymi maksymalnych dopuszczalnych długości uziemień dla ochrony obostrzonej oraz specjalnej i może być uznana jako dość dobrze przybliżająca intencje wyrażone w omawianej normie [3]. Wobec tego należy przyjąć, że użyteczny zakres długości uziomu przy danej rezystywności gruntu ograniczony pomiarami z wykorzystaniem udarów o czasie czoła 4μs wskazuje strzałka na rysunku 4. [13].

Rozległe uziemienia obiektów kubaturowych

Współczesne obiekty podlegające ochronie odgromowej są wyposażone w główną szynę wyrównania potencjałów, do której są dołączone elementy uziemiające poszczególnych mediów zasilających dany obiekt, jak to zostało przedstawione na rysunku 5. W przypadku zastosowania do pomiaru rezystancji uziemienia miernika niskiej częstotliwości, na uzyskaną wartość rezystancji mają wpływ uziomy położone nawet w znacznej odległości od badanego obiektu, np. system uziemień transformatora zasilającego. Pomierzona w ten sposób rezystancja wypadkowa uziemienia osiąga zwykle bardzo małe wartości, często znacznie poniżej 1Ω. Taka ocena systemu uziemień może być miarodajna dla prądów zwarciowych, ale w przypadku wyładowań atmosferycznych należy oczekiwać znacznie wyższej impedancji. W rozpraszaniu prądu o czasie czoła na poziomie mikrosekund, czyli zbliżonym do prądów piorunowych, biorą udział elementy uziomu oddalone od miejsca wyładowania poniżej długości efektywnej uziomu, jak to zostało zaznaczone na rysunku 5. Pojęcie długości efektywnej uziomu i sposób jej obliczenia zostały omówione w poprzednim rozdziale.

Potwierdzeniem tych spostrzeżeń są wyniki rejestracji prądu i napięcia na początku uziomu poziomego o długości 50 m złożonego z łączonych szeregowo odcinków po 5 m przedstawione na rysunku 6. Badany uziom był zagłębiony w gruncie o rezystywności 85Ωm i dla impulsów o czasie czoła 4μs jego długość efektywna wynosiła ok. 20 m. Ponieważ impulsy prądowe miały stałą amplitudę (ok. 0,9 A), wartość maksymalna napięcia może być traktowana jako wskaźnik impedancji udarowej uziomu. Przyrost długości uziomu o 10 m w zakresie poniżej długości efektywnej wywołuje zdecydowany (w tym przypadku ok. 2-krotny) spadek napięcia, a więc także impedancji uziomu – przebiegi a i b na rysunku 6. Taki sam 10-metrowy przyrost długości uziomu poza jego długością efektywną nie wpływa na jego impedancję udarową – taka sama amplituda napięcia na oscylogramach c i d. Efekt odprowadzania pewnej wartości ładunku przez dodaną długość można zauważyć dopiero na grzbiecie przebiegu napięciowego, co nie ma wpływu na impedancję udarową uziomu.

Rozważania o braku wpływu dalej położonych elementów uziemień na ich przydatność odgromową zostały potwierdzone pomiarami porównawczymi rezystancji przy niskiej częstotliwości oraz za pomocą mierników udarowych przeprowadzonymi na gdańskim stadionie PGE ARENA. Nadziemna część urządzenia piorunochronnego zewnętrznego stadionu widoczna na rysunku 7a składa się ze zwodów poziomych w postaci przewodów (1) zamykających pozbawiony zadaszenia fragment stadionu oraz z łukowatych dźwigarów zadaszenia trybun (2). Dźwigary zadaszenia odgrywające jednocześnie rolę zwodów i przewodów odprowadzających są osadzone na fundamentach stadionu za pomocą ruchomych przegubów, które są bocznikowane przewodami zapewniającymi przepływ prądów piorunowych pokazanymi na rysunku 7b. Zbrojenie fundamentu stadionu jest połączone z uziomami sztucznymi poszczególnych mediów i w ten sposób powstaje bardzo rozległy system.

Na rysunku 8a przedstawiono rezultaty rezystancji niskoczęstotliwościowej oraz impedancji udarowej systemu uziemień stadionu. Pokazany histogram wskazuje, że tak rozbudowany system charakteryzuje się bardzo małą rezystancją statyczną – 0,41Ω, a impedancja udarowa jest ponad 8 razy wyższa i wynosi 3,5Ω. Podobne wyniki zaprezentowane na rysunku 7b uzyskano dla budynku mieszkalnego o 3 kondygnacjach i długości ok. 30 m. System uziemień budynku jest zaopatrzony w szynę wyrównania potencjałów i zbliżony do zaprezentowanego na rysunku 5. Taki przypadek charakteryzuje się również bardzo małą rezystancją o wartości 0,5Ω, a impedancja w warunkach udarowych jest ponad 8 razy wyższa i wynosi 4,1Ω. Różnica ta wynika przede wszystkim z faktu, że na rezystancję statyczną wpływa cały system uziemień, a miernik udarowym uwzględnia wyłącznie elementy uziemiające znajdujące się w odległości mniejszej niż długość efektywna określona czasem czoła udaru i rezystywnością gruntu (2).

Impedancja udarowa pozwala więc na lepszą ocenę zachowania się rozległego systemu uziemień podczas przepływu prądu piorunowego, co zostało potwierdzone pomiarami uziemień w tak nietypowym przypadku, jakim jest stadion sportowy, jak również pomiarami współczesnego budynku mieszkalnego z układem wyrównania potencjałów łączącym elementy uziemień mediów wchodzących do budynku.

W tej sytuacji nie powinien dziwić fakt, że w literaturze pojawiają się stwierdzenia o braku konieczności mierzenia rezystancji statycznej podczas sprawdzania stanu technicznego urządzenia piorunochronnego [8]. Mała wartość rezystancji uziemienia nie musi świadczyć o jego dobrym stanie, podobnie jak wysoki wynik rezystancji nie musi dyskwalifikować przydatności uziomu w systemie ochrony odgromowej. Dla wydania ostatecznej oceny konieczna jest znajomość konfiguracji sieci uziemiającej i weryfikacja połączeń zapewniających ciągłość przewodu uziemiającego oraz połączeń przewodów odprowadzających z uziomem. W wielu przypadkach nieodzownym warunkiem oceny uziemień może być ich odkopanie, a to często okazuje się niewykonalne i wtedy metoda udarowa stanowi rozsądną alternatywę.

Ocena ciągłości przewodów uziemiających

Metoda udarowa pomiaru impedancji uziemień może być stosowana także do oceny ciągłości połączeń w systemie uziemień, zwłaszcza ciągłości przewodów uziemiających, dowolnych obiektów, w tym również obiektów podlegających ochronie obostrzonej [2]. Tym bardziej że w takich przypadkach ze względów bezpieczeństwa przewody odprowadzające są często wyposażone w połączenia spawane, które uniemożliwiają ich rozłączanie podczas pomiarów.

Przydatność udarowego miernika uziemień do oceny ciągłości połączeń uziemień przetestowano na przykładzie jednoklatkowego budynku mieszkalnego o 8 kondygnacjach. Instalacja odgromowa budynku zawiera 6 przewodów odprowadzających, z których każdy na wysokości ok. 1 m nad ziemią był zaopatrzony w zacisk kontrolny umożliwiający rozłączanie przewodu. Wykonano pomiary rezystancji udarowej uziemienia w następujących konfiguracjach połączeń, których istotę przedstawia rysunek 9.:

1. ZZ – zwarty zacisk kontrolny,

2. ZD – miernik dołączony do przewodu poniżej rozwartego zacisku kontrolnego,

3. ZG – miernik dołączony do przewodu powyżej rozwartego zacisku kontrolnego.

Z rysunku 10a wynika, że przy zwartym zacisku kontrolnym (ZZ) otrzymuje się wartości obniżone o ok. 10% w stosunku do zacisku rozwartego (ZD). Przy obiektach niższych różnice te mogą być nieco większe ze względu na mniejszą indukcyjność przewodów bocznikujących mierzone połączenie z uziomem. Wyniki umieszczone na histogramie oznaczonym jako ZG odpowiadają sytuacji, w której mierzony przewód uziemiający jest przerwany poniżej powierzchni gruntu. Analiza pomiarów wszystkich przewodów odprowadzających obiektu wykonanych bez ich odpinania pozwoli na szybkie wykrycie przewodu niemającego galwanicznego połączenia z otokiem uziemienia, ponieważ uzyskany w tym przypadku wynik będzie znacznie przewyższał (w przypadku analizowanego budynku około dwukrotnie) poziom wyników uzyskanych dla pozostałych przewodów. Wzrost wartości impedancji w przypadku oznaczonym jako ZG wynika z tego, że przepływ prądu odbywa się poprzez przewody odprowadzające i zwody na dachu budynku, a wynikające stąd indukcyjne spadki napięcia zwiększają potencjał na uziomie oraz impedancję tak mierzonego uziomu.

Spostrzeżenia wynikające z rezultatów testu pokazanego na rysunku 10a zostały zweryfikowane pomiarami impedancji udarowej uziemienia urządzenia piorunochronnego obiektu budowlanego o 4 przewodach odprowadzających, a wyniki zostały przedstawione na rysunku 10b. Pomiary przeprowadzone przy zwartych zaciskach kontrolnych przewodów odprowadzających wskazują, że dla przewodu oznaczonego jako 1 impedancja udarowa przekracza prawie 4-krotnie wyniki uzyskane dla pozostałych przewodów. Po odkopaniu fragmentu uziomu okazało się, że miejsce styku tego przewodu z uziomem było skorodowane, co skutkowało brakiem połączenia galwanicznego. Należy podkreślić, że wspomniana usterka systemu uziemień została stwierdzona na podstawie pomiarów metodą udarową bez rozłączania zacisków kontrolnych urządzenia.

Wnioski

Metoda udarowa pozwala na określenie impedancji uziemienia, która jest miarą jego przydatności do celów ochrony odgromowej. Przydatność takiej metody jest ważna przede wszystkim w przypadku rozległych systemów uziemień, a zwłaszcza przy połączeniu elementów uziemiających mediów z szyną wyrównania potencjału. Wtedy są uwzględniane tylko te części systemu instalacyjnego, które biorą udział w odprowadzaniu prądu piorunowego do ziemi, czyli ich długości efektywne.

Na podstawie przeprowadzonej analizy czas czoła udaru pomiarowego o czasie 4Ωs należy uznać jako najbardziej uniwersalny oraz przydatny w testach uziemień.

Wprowadzane aktualnie przepisy normalizacyjne dotyczące ochrony odgromowej wnoszą w niektórych fragmentach wymaganie, aby w pomiarach rezystancji uziemień prowadzonych metodą niskoczęstotliwościową uwzględniać ich ograniczoną długość, co może nawet sprowadzać się do konieczności odkrywania uziomów podczas procedury weryfikacyjnej.

Literarura

  1. PN-E 05003-1:1986 Ochrona odgromowa obiektów budowlanych. Wymagania ogólne.
  2. PN-E 05003-3:1989 Ochrona odgromowa obiektów budowlanych. Ochrona obostrzona.
  3. PN-E 05003-4:1992 Ochrona odgromowa obiektów budowlanych. Ochrona specjalna.
  4. PN-IEC 61024-1-1:2001 Ochrona odgromowa obiektów budowlanych. Zasady ogólne. Wybór poziomów ochrony dla urządzeń piorunochronnych.
  5. PN-EN 62305-1:2008 Ochrona odgromowa. Część 1: Zasady ogólne.
  6. PN-E 05115:2002 Instalacje elektroenergetyczne prądu przemiennego o napięciu wyższym od 1 kV.
  7. PN-EN 60071-2:2000 Koordynacja izolacji. Przewodnik stosowania.
  8. Musiał E.: Kontrola stanu technicznego urządzeń ochrony odgromowej i przeciwprzepięciowej, Biul. SEP INPE, 2008, Nr 100, s. 18-36.
  9. Wołoszyk M., „Pomiary impedancji (rezystancji) udarowej uziemień odgromowych”, Rozdział w publikacji: Gryżewski Z.: Prace pomiarowo – kontrolne przy urządzeniach elektroenergetycznych o napięciu do 1 kV, COSiW SEP, Warszawa, 2002.
  10. PN-E 04060:1992 - Wysokonapięciowa technika probiercza. Ogólne określenia i wymagania probiercze.
  11. ANSI/IEEE Std 81-1983 - IEEE Guide for Measuring Earth Resistivity, Ground Impedance and Earth Surface Potentials of a Ground System.
  12. Szpor S., Samuła J.: Ochrona Odgromowa, WN-T, Warszawa, 1983.
  13. Wojtas S., Wołoszyk M.: Ocena uziemień odgromowych według aktualnych przepisów normalizacyjnych, VI Krajowa Konferencja N-T "Urządzenia Piorunochronne w Projektowaniu i Budowie, SEP Kraków, 20.10.2011.

Galeria zdjęć

Tytuł
przejdź do galerii

Powiązane

Użytkowanie energii elektrycznej na placu budowy (część 3.)

Użytkowanie energii elektrycznej na placu budowy (część 3.)

Na placu budowy mogą występować zarówno linie elektroenergetyczne służące samej budowie, jak i linie docelowego zasilania wznoszonych obiektów. Mogą to być także linie „obce”, przebiegające w pobliżu prowadzonych...

Na placu budowy mogą występować zarówno linie elektroenergetyczne służące samej budowie, jak i linie docelowego zasilania wznoszonych obiektów. Mogą to być także linie „obce”, przebiegające w pobliżu prowadzonych robót. Praca w pobliżu linii energetycznych wymaga dużej rozwagi i dyscypliny. Najpewniejszym sposobem eliminacji zagrożenia jest wyłączenie linii spod napięcia na czas prowadzenia robót. W wielu przypadkach jest to jednak niemożliwe.

Instalacje elektryczne w pomieszczeniach zagrożonych wybuchem (część 1.)

Instalacje elektryczne w pomieszczeniach zagrożonych wybuchem (część 1.)

Zagadnienie bezpieczeństwa pracy i eksploatacji urządzeń w obiektach zagrożonych wybuchem stwarza szereg problemów związanych z bezpieczeństwem technologicznym. W celu zapewnienia bezpieczeństwa i funkcjonalności...

Zagadnienie bezpieczeństwa pracy i eksploatacji urządzeń w obiektach zagrożonych wybuchem stwarza szereg problemów związanych z bezpieczeństwem technologicznym. W celu zapewnienia bezpieczeństwa i funkcjonalności instalacji oraz wyeliminowania lub ograniczenia zagrożenia, każdy przypadek powinien być rozpatrywany indywidualnie, z uwzględnieniem wszystkich czynników mogących się przyczynić do powstania wybuchu. Klasyfikując pomieszczenia pod względem wybuchowości musimy sobie zadać pytanie, co to...

Instalacje elektryczne. Podręcznik do kształcenia w zawodzie: technik elektryk, elektryk

Instalacje elektryczne. Podręcznik do kształcenia w zawodzie: technik elektryk, elektryk

Zmieniające się programy nauczania w szkołach powodują wiele negatywnych zmian, których głównym skutkiem jest zmniejszenie poziomu kształcenia. Zmiany te powodują jednak konieczność dostosowania treści...

Zmieniające się programy nauczania w szkołach powodują wiele negatywnych zmian, których głównym skutkiem jest zmniejszenie poziomu kształcenia. Zmiany te powodują jednak konieczność dostosowania treści podręczników do nowych programów nauczania. Przykładem takiego działania jest książka pt. „Instalacje elektryczne”, autorstwa Sławomira Kołodziejczyka, wydana nakładem Wydawnictw Komunikacji i Łączności w Warszawie.

news Targi Energetyczne ENERGETICS 2019

Targi Energetyczne ENERGETICS 2019

Targi Energetyczne ENERGETICS to jedno z najważniejszych w Polsce spotkań przedstawicieli sektora energetycznego. Ekspozycja targowa obejmuje ofertę 200 wystawców zarówno firm o charakterze koncernów (krajowych...

Targi Energetyczne ENERGETICS to jedno z najważniejszych w Polsce spotkań przedstawicieli sektora energetycznego. Ekspozycja targowa obejmuje ofertę 200 wystawców zarówno firm o charakterze koncernów (krajowych i międzynarodowych), jak i indywidualnych przedsiębiorców, którzy zaprezentują urządzenia, aparaturę i technologie dla przemysłu energetycznego.

Uproszczony projekt instalacji piorunochronnej wielorodzinnego budynku mieszkalnego

Uproszczony projekt instalacji piorunochronnej wielorodzinnego budynku mieszkalnego

Na podstawie wymagań wieloarkuszowej normy PN-EN 62305 zostanie przyjęty IV stopień ochrony. Na dachu budynku należy wykonać siatkę zwodów poziomych o wymiarze oka nie większym niż 20×20 m wykonaną drutem...

Na podstawie wymagań wieloarkuszowej normy PN-EN 62305 zostanie przyjęty IV stopień ochrony. Na dachu budynku należy wykonać siatkę zwodów poziomych o wymiarze oka nie większym niż 20×20 m wykonaną drutem Fe-Zn Φ 8. Zwody należy mocować na uchwytach dystansowych w odstępie 10 cm od powierzchni dachu. Uchwyty mocujące zwody poziome należy instalować w odstępach 100 cm.

news Inteligentny budynek i elektromobilność – pobierz darmowy poradnik

Inteligentny budynek i elektromobilność – pobierz darmowy poradnik

Przedstawiamy nowy poradnik „Inteligentny budynek i elektromobilność”! Znajdziecie w nim m.in. artykuły na temat inteligentnych budynków oraz ostatnio bardzo często poruszanej w mediach elektromobilności.

Przedstawiamy nowy poradnik „Inteligentny budynek i elektromobilność”! Znajdziecie w nim m.in. artykuły na temat inteligentnych budynków oraz ostatnio bardzo często poruszanej w mediach elektromobilności.

news Zrównoważony rozwój i optymalizacja zużycia energii elektrycznej

Zrównoważony rozwój i optymalizacja zużycia energii elektrycznej

Podczas szczytu klimatycznego ONZ – COP24 w Katowicach w grudniu 2018 r. i towarzyszącej konferencji Sustainable Innovation Forum, gdzie firma Delta Electronics była srebrnym sponsorem, odbyło się w Hilton...

Podczas szczytu klimatycznego ONZ – COP24 w Katowicach w grudniu 2018 r. i towarzyszącej konferencji Sustainable Innovation Forum, gdzie firma Delta Electronics była srebrnym sponsorem, odbyło się w Hilton Garden Inn Kraków Airport seminarium zorganizowane przez Delta Electronics poświęcone tematyce zrównoważonego rozwoju, zwiększeniu efektywności zużycia energii i wdrożeniu energooszczędnych rozwiązań.

Media transmisyjne stosowane w systemie sterowania KNX

Media transmisyjne stosowane w systemie sterowania KNX

W inteligentnych budynkach występują różne instalacje i systemy sterowania. Systemy te zwykle dotyczą takich obszarów zastosowań, jak: bezpieczeństwo, komfort klimatyczny, zarządzanie energią oraz automatyzacja...

W inteligentnych budynkach występują różne instalacje i systemy sterowania. Systemy te zwykle dotyczą takich obszarów zastosowań, jak: bezpieczeństwo, komfort klimatyczny, zarządzanie energią oraz automatyzacja miejsc pracy. Szczególne znaczenie w systemach automatyki budynkowej mają tzw. otwarte systemy sterowania, do których należy m.in. system KNX. System ten, wykorzystujący logikę sterowania rozproszonego, stosowany jest głównie w obiektach mieszkalnych oraz w obiektach użyteczności publicznej.

news Bardzo mało zmian sprzedawców energii elektrycznej w czerwcu

Bardzo mało zmian sprzedawców energii elektrycznej w czerwcu

Jak podaje portal cire.pl, w czerwcu br. URE odnotował tylko 4437 zmian sprzedawców energii elektrycznej. To zdecydowanie mniej niż w maju i w czerwcu ubiegłego roku.

Jak podaje portal cire.pl, w czerwcu br. URE odnotował tylko 4437 zmian sprzedawców energii elektrycznej. To zdecydowanie mniej niż w maju i w czerwcu ubiegłego roku.

Podtrzymanie zasilania w układach elektronicznych na przykładzie zabezpieczeń energetycznych

Podtrzymanie zasilania w układach elektronicznych na przykładzie zabezpieczeń energetycznych

W systemach elektronicznych często zachodzi potrzeba zapewnienia pracy urządzenia przez określony czas po zaniku napięcia zasilania. Związane jest to z koniecznością realizacji szeregu funkcji przygotowujących...

W systemach elektronicznych często zachodzi potrzeba zapewnienia pracy urządzenia przez określony czas po zaniku napięcia zasilania. Związane jest to z koniecznością realizacji szeregu funkcji przygotowujących system do wyłączenia oraz sygnalizacją tego stanu do zewnętrznych systemów. Istnieje również konieczność przesłania informacji diagnostycznych o monitorowanym systemie do systemu nadrzędnego.

Metoda techniczna pomiaru rezystancji uziemienia

Metoda techniczna pomiaru rezystancji uziemienia

Na temat pomiarów rezystancji uziemienia napisano już wiele referatów, artykułów i innych publikacji, które w mniej lub bardziej przystępny sposób wyjaśniają tryb postępowania w trakcie badań uziemień....

Na temat pomiarów rezystancji uziemienia napisano już wiele referatów, artykułów i innych publikacji, które w mniej lub bardziej przystępny sposób wyjaśniają tryb postępowania w trakcie badań uziemień. W praktyce, niestety, powszechnie powiela się błędy i stosuje zasady, które w efekcie skutkują uzyskaniem błędnych wyników. Największą trudnością w prawidłowym przygotowaniu układu pomiarowego do badań, jest poprawne rozmieszczenie sond pomocniczych. Dlatego zrozumienie zasad rządzących zastosowaniem...

Uziemienie pośrednie ekranów kabli sygnałowych

Uziemienie pośrednie ekranów kabli sygnałowych

1. Wstęp Kable ekranowane zwiększają poziom odporności elektromagnetycznej systemów elektronicznych. Ekran kabla, aby spełniał swoje funkcje ekranujące, musi być właściwie uziemiony. Najskuteczniejszą...

1. Wstęp Kable ekranowane zwiększają poziom odporności elektromagnetycznej systemów elektronicznych. Ekran kabla, aby spełniał swoje funkcje ekranujące, musi być właściwie uziemiony. Najskuteczniejszą ochronę zapewnia obustronne uziemienie ekranu. W niektórych sytuacjach ekran na jednym z końców nie może być jednak bezpośrednio uziemiony ze względów funkcjonalnych lub wynikających z tego zagrożeń. Dotyczy to najczęściej ekranów kabli w rozproszonych obwodach sygnałowych. W takich przypadkach zastosowanie...

Uproszczony projekt instalacji piorunochronnej wolno stojącego budynku magazynu mps

Uproszczony projekt instalacji piorunochronnej wolno stojącego budynku magazynu mps

Projektowany budynek jest odosobnionym budynkiem magazynu paliw i smarów (mps), który należy zaliczyć do obiektów zagrożonych wybuchem. Jest on położony na lotnisku z dala od innych obiektów infrastruktury...

Projektowany budynek jest odosobnionym budynkiem magazynu paliw i smarów (mps), który należy zaliczyć do obiektów zagrożonych wybuchem. Jest on położony na lotnisku z dala od innych obiektów infrastruktury lotniskowej. Obiekty tego typu wymagają co najmniej II poziomu ochrony odgromowej. Uderzenie pioruna w budynek może spowodować pożar, zagrożenie życia ludzkiego, wybuch lub przebicie instalacji elektrycznej.

Konstanty Wołkowiński

Konstanty Wołkowiński

W pracy naukowej zajmował się głównie zagrożeniami związanymi z urządzeniami elektrycznymi oraz ochroną przeciwporażeniową - obiektem jego szczególnego zainteresowania były uziemienia. Jest prekursorem...

W pracy naukowej zajmował się głównie zagrożeniami związanymi z urządzeniami elektrycznymi oraz ochroną przeciwporażeniową - obiektem jego szczególnego zainteresowania były uziemienia. Jest prekursorem w skali światowej badań nad uziomami naturalnymi, jakimi są fundamenty żelbetowe różnych obiektów. W pracy dydaktycznej nie szczędził wysiłku, by rozwijać młodą kadrę naukową - był promotorem 14 zakończonych pomyślnie rozpraw doktorskich. Pod Jego opieką przeprowadzono 6 rozpraw habilitacyjnych. Odważny...

Elektryczne instalacje tymczasowe rozwijane przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w czasie akcji ratowniczo-gaśniczej

Elektryczne instalacje tymczasowe rozwijane przez jednostki ochrony przeciwpożarowej w czasie akcji ratowniczo-gaśniczej

W artykule został przedstawiony prosty i niezawodny sposób projektowania polowych instalacji tymczasowych rozwijanych podczas akcji ratowniczo-gaśniczej.

W artykule został przedstawiony prosty i niezawodny sposób projektowania polowych instalacji tymczasowych rozwijanych podczas akcji ratowniczo-gaśniczej.

Zabezpieczanie przeciwpożarowe serwerowni poprzez obniżenie poziomu tlenu

Zabezpieczanie przeciwpożarowe serwerowni poprzez obniżenie poziomu tlenu

Autorzy omawiają alternatywne rozwiązania zabezpieczeń przeciwpożarowych serwerowni stosowane wobec rozwiązań gazowych i które oparte o tzw. inertyzację chronionych pomieszczeń. Po tę metodykę można sięgać...

Autorzy omawiają alternatywne rozwiązania zabezpieczeń przeciwpożarowych serwerowni stosowane wobec rozwiązań gazowych i które oparte o tzw. inertyzację chronionych pomieszczeń. Po tę metodykę można sięgać w różnych zastosowaniach, począwszy od zabezpieczeń przeciwwybuchowych aż do zabezpieczeń przeciwpożarowych w różnych przestrzeniach.

Rozwój aparatów fotograficznych od początków po elektronikę

Rozwój aparatów fotograficznych od początków po elektronikę

W X wieku Arabowie wynaleźli przyrząd do odwzorowywania obrazów nazwany „camera obscura”. Składała się z czarnej wewnątrz skrzynki, w której na ścianie tylniej była matowa szybka, a w ścianie przedniej...

W X wieku Arabowie wynaleźli przyrząd do odwzorowywania obrazów nazwany „camera obscura”. Składała się z czarnej wewnątrz skrzynki, w której na ścianie tylniej była matowa szybka, a w ścianie przedniej znajdował się maleńki otwór. Wpadające z zewnątrz promienie światła tworzyły na matówce pomniejszony obraz obiektu, który przerysowywano. W 1665 roku Johann Zahn unowocześnił kamerę wyposażając ją w zestaw soczewek o różnych ognikowych oraz zabudował wewnątrz lustro pod kątem 45o dla odwracania obrazu...

Nowe zasady doboru i montażu wyposażenia elektrycznego instalacji elektrycznych niskiego napięcia

Nowe zasady doboru i montażu wyposażenia elektrycznego instalacji elektrycznych niskiego napięcia

Dwudziestego dziewiątego kwietnia 2011 r. opublikowano w języku polskim tekst normy HD 60364-5-51 Instalacje elektryczne niskiego napięcia. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Postanowienia ogólne,...

Dwudziestego dziewiątego kwietnia 2011 r. opublikowano w języku polskim tekst normy HD 60364-5-51 Instalacje elektryczne niskiego napięcia. Dobór i montaż wyposażenia elektrycznego. Postanowienia ogólne, której w katalogu PKN nadano numer PN-HD 60364-5-51:2011. W artykule zostały przedstawione najważniejsze postanowienia zawarte w tekście tej nowej normy.

Dobór przewodów do zasilania urządzeń, które muszą funkcjonować w czasie pożaru (część 1.)

Dobór przewodów do zasilania urządzeń, które muszą funkcjonować w czasie pożaru (część 1.)

W artykule zostały wyjaśnione zjawiska wzrostu rezystancji przewodu powodowane przez wzrost temperatury podczas pożaru w budynkach oraz problemy związane z zasilaniem urządzeń ppoż., które muszą funkcjonować...

W artykule zostały wyjaśnione zjawiska wzrostu rezystancji przewodu powodowane przez wzrost temperatury podczas pożaru w budynkach oraz problemy związane z zasilaniem urządzeń ppoż., które muszą funkcjonować w czasie akcji gaśniczo-ratowniczej. Przedstawione w artykule zasady doboru przewodów do zasilania urządzeń ppoż., które muszą funkcjonować w czasie pożaru, nie zostały określone w normach przedmiotowych oraz obowiązujących przepisach techniczno-prawnych.

Ochrona urządzeń oraz systemów elektronicznych przed narażeniami piorunowymi

Ochrona urządzeń oraz systemów elektronicznych przed narażeniami piorunowymi

Nakładem Oficyny Wydawniczej Politechniki Białostockiej, w ramach serii wydawniczej „Rozprawy Naukowe”, ukazała się pod koniec 2011 roku książka pt. „Ochrona urządzeń oraz systemów elektronicznych przed...

Nakładem Oficyny Wydawniczej Politechniki Białostockiej, w ramach serii wydawniczej „Rozprawy Naukowe”, ukazała się pod koniec 2011 roku książka pt. „Ochrona urządzeń oraz systemów elektronicznych przed narażeniami piorunowymi” autorstwa prof. dr. hab. inż. Andrzeja Sowy.

Zalecenia norm dotyczące materiałów stosowanych na uziomy sztuczne łączone z uziomem fundamentowym

Zalecenia norm dotyczące materiałów stosowanych na uziomy sztuczne łączone z uziomem fundamentowym

Uziom fundamentowy stanowi w wielu przypadkach skuteczne rozwiązanie dla uziemienia instalacji elektrycznych lub odgromowych, w związku z czym jest on aktualnie wymagany jako uziom podstawowy dla obiektów...

Uziom fundamentowy stanowi w wielu przypadkach skuteczne rozwiązanie dla uziemienia instalacji elektrycznych lub odgromowych, w związku z czym jest on aktualnie wymagany jako uziom podstawowy dla obiektów budowlanych. Często jednak taki uziom wymaga uzupełnienia o dodatkowe zewnętrzne uziomy sztuczne, umożliwiające uzyskanie dostatecznie małej rezystancji uziemienia lub spełnienie wymagań normatywnych odnoszących się do wymiarów geometrycznych uziomu. Podstawowym warunkiem dla zapewnienia układom...

Egzamin kwalifikacyjny grupa 1 | Urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne. Kurs przygotowawczy

Egzamin kwalifikacyjny grupa 1 | Urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne. Kurs przygotowawczy

"Egzamin kwalifikacyjny" wypełnia lukę na rynku księgarskim - jest pierwszym podręcznikiem, który zawiera w przystępnej formie wszystkie niezbędne informacje dotyczące eksploatacji urządzeń elektrycznych...

"Egzamin kwalifikacyjny" wypełnia lukę na rynku księgarskim - jest pierwszym podręcznikiem, który zawiera w przystępnej formie wszystkie niezbędne informacje dotyczące eksploatacji urządzeń elektrycznych o napięciu znamionowym do 1 kV, a także omawia zagadnienia wchodzące w zakres egzaminu kwalifikacyjnego.

Stacje transformatorowe SN/nn

Stacje transformatorowe SN/nn

W zależności od funkcji pełnionej w systemie elektroenergetycznym, stacje transformatorowe SN/nn najprościej można podzielić na: transformatorowo-rozdzielcze i transformatorowe. Z kolei ze względu na budowę...

W zależności od funkcji pełnionej w systemie elektroenergetycznym, stacje transformatorowe SN/nn najprościej można podzielić na: transformatorowo-rozdzielcze i transformatorowe. Z kolei ze względu na budowę dzielimy je na napowietrzne i wnętrzowe.

news Obchody 100-lecia Stowarzyszenia Elektryków Polskich we Lwowie

Obchody 100-lecia Stowarzyszenia Elektryków Polskich we Lwowie

Do Lwowa na Ukrainie przeniosły się zapoczątkowane w kwietniu 2019 r. podczas III Kongresu Elektryków Polskich obchody 100-lecia Stowarzyszenia Elektryków Polskich. Ich kulminacją był XXXIX Nadzwyczajny...

Do Lwowa na Ukrainie przeniosły się zapoczątkowane w kwietniu 2019 r. podczas III Kongresu Elektryków Polskich obchody 100-lecia Stowarzyszenia Elektryków Polskich. Ich kulminacją był XXXIX Nadzwyczajny Walny Zjazd Delegatów SEP w czerwcu br. na Politechnice Warszawskiej.

Komentarze

Copyright © 2004-2019 Grupa MEDIUM Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka komandytowa, nr KRS: 0000537655. Wszelkie prawa, w tym Autora, Wydawcy i Producenta bazy danych zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów zabronione. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych wyłącznie na zasadach określonych w Zasadach korzystania z serwisu.
Portal Budowlany - Elektro.info.pl

Ta witryna wykorzystuje pliki cookies do przechowywania informacji na Twoim komputerze. Pliki cookies stosujemy w celu świadczenia usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. W każdym momencie możesz dokonać zmiany ustawień przeglądarki dotyczących cookies. Nim Państwo zaczną korzystać z naszego serwisu prosimy o zapoznanie się z naszą polityką prywatności oraz Informacją o Cookies. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności oraz Informacji o Cookies. Administratorem Państwa danych osobowych jest Grupa MEDIUM Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sp.K., nr KRS: 0000537655, z siedzibą w 04-112 Warszawa, ul. Karczewska 18, tel. +48 22 810-21-24, właściciel strony www.elektro.info.pl. Twoje Dane Osobowe będą chronione zgodnie z wytycznymi polityki prywatności www.elektro.info.pl oraz zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r i z Ustawą o ochronie danych osobowych Dz.U. 2018 poz. 1000 z dnia 10 maja 2018r.