elektro.info

news Shell uruchomił stacje ładowania pojazdów elektrycznych w Europie

Shell uruchomił stacje ładowania pojazdów elektrycznych w Europie

Shell otworzył pierwszą stację ładowania wysokiej mocy na Węgrzech we współpracy z operatorem sieci ładowania IONITY. Dodatkowo koncern udostępnia też pierwszy publiczny punkt ładowania w ramach usługi...

Shell otworzył pierwszą stację ładowania wysokiej mocy na Węgrzech we współpracy z operatorem sieci ładowania IONITY. Dodatkowo koncern udostępnia też pierwszy publiczny punkt ładowania w ramach usługi Shell Recharge — swojej globalnej marki ładowania pojazdów elektrycznych. Oba punkty umożliwią kierowcom ładowanie samochodów na stacjach Shell podczas długich podróży.

news Samochody elektryczne dla warszawskiej straży miejskiej

Samochody elektryczne dla warszawskiej straży miejskiej

Ekopatrol Straży Miejskiej w Warszawie otrzymał pięć nowych aut. To samochody elektryczne wyposażone w sprzęt i urządzenia niezbędne przy interwencjach z udziałem zwierząt.

Ekopatrol Straży Miejskiej w Warszawie otrzymał pięć nowych aut. To samochody elektryczne wyposażone w sprzęt i urządzenia niezbędne przy interwencjach z udziałem zwierząt.

news Rewolucyjne akumulatory pomogą w magazynowaniu energii

Rewolucyjne akumulatory pomogą w magazynowaniu energii

W najbliższym czasie nawet połowa energii na świecie będzie pochodzić z odnawialnych źródeł energii – słońca i wiatru. Taki poziom będzie jednak trudno uzyskać bez postępu w technologii magazynowania energii....

W najbliższym czasie nawet połowa energii na świecie będzie pochodzić z odnawialnych źródeł energii – słońca i wiatru. Taki poziom będzie jednak trudno uzyskać bez postępu w technologii magazynowania energii. Akumulatory litowo-jonowe mają liczne ograniczenia, dlatego na świecie trwają prace nad stworzeniem wydajnych systemów magazynowania energii. Polacy opracowali kompozytowy akumulator kwasowy, który potrafi zakumulować o 50 proc. więcej energii, a czas jej przechowywania jest 10-krotnie dłuższy...

Technologie przesyłania danych w systemach automatyki przemysłowej

dr inż Piotr Bilski | 2010-08-16
Warstwowy model ISO/OSI [2] wyjaśniający, jaką drogę przebywają dane pomiędzy
programem użytkownika a interfejsem sieciowym (np. kartą sieciową)

Aplikacje przemysłowe są jednymi z najbardziej zaawansowanych i wymagających, zarówno, jeśli chodzi o wykorzystywany sprzęt, jak i metody komunikacji pomiędzy modułami wykonawczymi. Ze względu na fundamentalne znaczenie dla gospodarki oraz społeczeństwa, systemy wykorzystywane w przemyśle (cukrownictwo, petrochemia, hutnictwo itp.) muszą być projektowane ze szczególną precyzją. Ich działanie musi być również niezawodne, co sprzyja rozwijaniu metod monitorowania i diagnostyki. Pojawienie się technologii komputerowych wyniosło systemy automatyki przemysłowej na zupełnie nowy poziom jakości, stawiając zarówno przed projektantami, jak i użytkownikami kolejne wyzwania. Wyjątkowo szybki rozwój sieci komputerowych nie mógł pozostać niezauważony na opisywanych polach, stąd też coraz bardziej widoczne zastosowania elementów tych pierwszych w instalacjach przemysłowych.

W artykule przedstawiono najpopularniejsze rozwiązania komunikacyjne stosowane w automatyce przemysłowej, począwszy od rozwiązań tradycyjnych (takich jak IEC 625 czy Profibus), poprzez aktualnie rozwijane metody sterowania i wymiany danych przez sieć komputerową standardu 802.3 (Ethernet), a skończywszy na rozwiązaniach przyszłościowych – sieciach bezprzewodowych. Jako przykłady obecnie stosowanych technologii przedstawione zostaną najważniejsze standardy wraz z określeniem różnic pomiędzy klasycznymi protokołami sieci komputerowej a ich przemysłowymi odpowiednikami.

Rozwiązania tradycyjne

Urządzenia stosowane w przemyśle charakteryzują się wysokimi wymaganiami, zarówno, jeśli chodzi o wytrzymałość, jak i odporność na zakłócenia transmisji. Z tego powodu metody komunikacyjne wykorzystywane do przesyłania wyników pomiarowych, np. pomiędzy czujnikami a modułami sterującymi (sterownikami PLC) muszą być przystosowywane do pracy z małymi komunikatami, przesyłanymi w krótkich odstępach czasowych z licznych węzłów sieci. Wprowadzenie komputerów pozwoliło wykorzystać szereg możliwości, które niosą ze sobą technologie informacyjne.

Komputerowy sprzęt do zastosowań przemysłowych jest obecnie intensywnie rozwijaną dziedziną elektroniki. W jej skład wchodzą zarówno komputery przemysłowe (kompaktowe, jednopłytowe typu All-In-One, czy najbliższe klasycznym rozwiązaniom w standardzie ATX), jak i węzły sieci komputerowej: koncentratory (hub) i przełączniki (switch), takie jak przedstawiony na fotografii 1.

Tendencja ta jest efektem zmian wprowadzanych w profesjonalnych urządzeniach pomiarowo-kontrolnych na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat. Początkowo urządzenia przemysłowezaczęto wyposażać w interfejsy do komunikacji z komputerami, czego przykładem jest klasyczny już standard RS-232C. Ten popularny i tani interfejs szeregowy, którego główną wadą jest niewielka prędkość przesyłanych danych, rzędu 115 000 b/s (14 kB/s), do dziś jest obecny w wielu multimetrach czy oscyloskopach (choć ostatnio jest sukcesywnie wypierany przez znacznie szybsze i tańsze złącze USB). Zwiększenie wymagań odnośnie niezawodności oraz szybkości przesyłania danych zaowocowało interfejsami typu RS-485 (wraz z odmianami RS-422A i RS-423A [1]), czy niezwykle popularnym interfejsem równoległym IEC 625 [3] (oznaczenie wg amerykańskiej normy to IEEE-488, różniące się od wersji europejskiej jedynie rodzajem złącza). Szybkość przesyłania danych w standardzie IEC-625 wynosi 1 MB/s, przy zastosowaniu rozszerzeń standardu, np. w HS488 firmy National Instruments wzrasta ona do 8 MB/s.

Tego rodzaju rozwiązania są nadal typowe w profesjonalnych zastosowaniach aparatury pomiarowo-kontrolnej. Mają one jednak szereg wad, które sprawiają, że systemy automatyki przemysłowej coraz częściej wykorzystują nowocześniejsze, a przy tym prostsze i tańsze rozwiązania. Prędkość transmisji w IEC 625, nawet w przypadku zastosowania rozszerzeń, nie przekracza 8 MB/s (zależy to jednak również od liczby urządzeń podłączonych do magistrali), co w wielu zastosowaniach, szczególnie podczas komunikacji z licznymi jednostkami wykonawczymi, może być niewystarczające. Ponadto, zasięg IEC-625 jest niewielki – do dwudziestu metrów, przy założeniu, że co dwa metry umieszczone jest jedno urządzenie. Liczba tych ostatnich ograniczona jest do piętnastu (dla porównania, w RS-485 całkowita liczba nadajników i odbiorników może wynosić 32, ze względu na ograniczenia energetyczne nadajnika), jednak można ją zwiększyć, np. stosując ekspandery. Tym samym zwiększa się zasięg systemu (bo odległość między urządzeniami może wynosić dwa metry, więc zwiększenie ich liczby powoduje zwiększenie długości agistrali). Nadal jednak są to odległości niewystarczające do zbudowania systemu rozproszonego, szczególnie w dzisiejszym rozumieniu tego słowa. Dodatkowym problemem jest znaczny koszt okablowania, w którym każdy przewód danych musi być ekranowany przez przewód masy, co znacząco zwiększa odporność na zakłócenia, jednak sprawia, że urządzenia są łączone w sposób skomplikowany i nieprzystający do współczesnych zastosowań przemysłowych.

Wykorzystanie sieci komputerowej

Wszystkie nowoczesne technologie przekazywania danych pomiędzy modułami systemu automatyki w mniejszym lub większym stopniu bazują na koncepcji sieci komputerowej. Wykorzystanie tej ostatniej ma dwie postaci. Pierwsza to wykorzystanie protokołów, druga zaś wykorzystuje urządzenia uczestniczące w wymianie danych. Podstawą do zrozumienia zasady działania logicznej strony sieci komputerowej jest warstwowy model ISO/OSI [2], czyli model wyjaśniający, jaką drogę przebywają dane pomiędzy programem użytkownika a interfejsem sieciowym (np. kartą sieciową). Schemat modelu pokazany został na rysunku 1. Istotnym szczegółem jest tutaj najniższa warstwa, fizyczna, która określa przesyłanie danych w postaci ciągu bitów, tak jak ma to miejsce właściwie we wszystkich komputerowych mediach komunikacyjnych. Model ISO/OSI jest dość skomplikowany, większość zastosowań komercyjnych nie korzysta ze wszystkich warstw, stosowane są również modele uproszczone, np. czterowarstwowe (na takim właśnie modelu oparty jest najpopularniejszy stos protokołów sieciowych – TCP/IP). Niemniej, w zastosowaniach przemysłowych wykorzystywane są przynajmniej warstwy najniższe (fizyczna, łącza danych) oraz najwyższa – aplikacji.

Standard Profibus

Pierwszym ważnym podejściem do stworzenia rozproszonego systemu przemysłowego był standard Profibus – opracowany pierwotnie przez firmę Siemens, otwarty standard komunikacji pomiędzy urządzeniami znajdującymi się na znacznych odległościach. Otwartość standardu oznaczała możliwość wykorzystania różnych technologii informatycznych, które mimo stosowania sprzętu różnych producentów, będą w stanie ze sobą współpracować. System komunikacji zaproponowany w standardzie określany jest jako hierarchiczny oraz zorientowany obiektowo. Połączenia pomiędzy urządzeniami są zorganizowane w strukturze magistrali, którą sterują urządzenia nadzorcze – typu master, podczas gdy urządzenia wykonawcze przyjmują od nich polecenia (są to urządzenia typu slave). Do tych pierwszych zaliczane są np. sterowniki PLC, do drugich – np. mechanizmy poruszające ramionami robota. Komunikacja w systemie jest definiowana przez standardy IEC 61158 oraz IEC 61784, na których oparto dwa główne protokoły wykorzystywane w sieci Profibus – Fieldbus Message Specification (FMS) oraz Decentralized Periphery (DP). W zależności od zastosowanej wersji standardu komunikacyjnego, możliwa jest komunikacja pomiędzy urządzeniami typu master i slave (DP-V0 i DP-V1), master i master oraz slave i slave (DP-V2). Schemat połączenia pomiędzy urządzeniami standardu Profibus przedstawiono na rysunku 2.

Metody transmisji w sieci Profibus

Podstawowym medium transmisyjnym stosowanym w standardzie jest RS-485, czyli skręcona para ekranowanych przewodów miedzianych. Maksymalna prędkość przesyłu danych za pomocą takiego medium wynosi 12 Mb/s. Istnieje również zmodyfikowana wersja tej technologii określana jako RS-485-IS, przeznaczona do pracy w strefach zagrożenia wybuchem. Inną metodą transmisji jest MBP (Manchester Coded, Bus Powered), wykorzystywana w automatyce procesowej. Jej cechy charakterystyczne to kodowanie za pomocą kodu Manchester oraz możliwość zasilania urządzeń końcowych poprzez magistralę. Ta ostatnia właściwość jest w nowoczesnych rozwiązaniach wykorzystywana coraz częściej, zwłaszcza w niewielkich urządzeniach, gdzie doprowadzenie dodatkowego zasilania stanowi problem. Koncepcja jest intensywnie rozwijana w przypadku wykorzystania w systamach przemysłowych zarówno standardu Ethernet, jak i sieci bezprzewodowych, co zostanie uszczegółowione w dalszej części tekstu. Wreszcie najbardziej zaawansowanym medium transmisyjnym, jeśli chodzi o szybkość przesyłania informacji oraz zasięg transmisji, są światłowody. Dodatkowo, transmisja światłowodowa dobrze sprawdza się w środowisku o dużych zakłóceniach elektromagnetycznych.

Sieć Ethernet

Rosnąca popularność i malejący koszt sieci komputerowych sprawiają, że w zastosowaniach przemysłowych są one wykorzystywane nie tylko od strony protokołów, ale również jako wygodna metoda przesyłania danych. Opisane powyżej metody transmisji charakteryzują się stosunkowo wysokim kosztem, zarówno jeśli chodzi o okablowanie, jak i specjalizowaneinterfejsy. Takich wad nie ma najpopularniejszy standard przewodowej sieci komputerowej, jakim jest Ethernet (oznaczenie normy IEEE 802.3). Jest to obecnie standard niezwykle tani, karty sieciowe są już nieodłącznym elementem wyposażenia płyt komputerów, zarówno PC, jak i przemysłowych, wyposażane są w nie również liczne elementy wykonawcze, np. czujniki inteligentne [6]. Ich „inteligencja” polega zresztą na zamianie mierzonej wielkości nieelektrycznej (np. odchylenia membrany od stanu równowagi) na sygnał elektryczny, który potem może być przesłany do jednostki nadrzędnej właśnie przez sieć komputerową. Dodatkową zaletą sieci Ethernet jest zawrotna szybkość, szczególnie w porównaniu z podstawowym standardem Profibus, wynosząca nawet 10 Gb/s (obecnie opracowywane są metody uzyskania szybkości transmisji 100 Gb/s za pomocą kabli światłowodowych). W przypadku rozproszonego systemu przemysłowego złożonego z dziesiątków czujników inteligentnych, taka prędkość może okazać się niezbędna do przesyłania danych sterujących i informujących o statusie z wielu lokacji jednocześnie. Podstawowym medium transmisyjnym Ethernetu jest tzw. skrętka, czyli pewna liczba (od jednej do czterech) splecionych par przewodów miedzianych, zakończona standardową końcówką typu RJ-45. Przyszłością tego standardu jest transmisja światłowodowa, obecnie standardowo wykorzystywana do uzyskiwania prędkości rzędu 1 Gb/s.

Konieczność uwzględnienia sieci typu Ethernet dostrzeżono również podczas modernizacji standardu Profibus, który doczekał się „ethernetowej” wersji, zwanej Profilan [5]. Jest to standard otwarty, którego zadaniem ma być zapewnienie komunikacji pomiędzy węzłami systemu rozproszonego i tzw. „rozproszonej inteligencji” oraz umożliwienie bezpośredniego połączenia z systemem z poziomu infrastruktury informatycznej (np. z biura). Do komunikacji wykorzystywany jest stos protokołów TCP/IP oraz technologia programowa DCOM (Distributed Common Object Model). Dla urządzeń, które muszą przesyłać dane w sposób deterministyczny, zastosowano odrębny protokół. Konfiguracja urządzeń oraz sterowanie nimi jest niezależne od konkretnego urządzenia, dzięki możliwości wygenerowania plików konfiguracyjnych XML (Extensible Markup Language), które ukrywają szczegóły techniczne urządzeń. Format XML jest również wykorzystywany do realizacji interfejsu OPC, który powstał w celu udostępnienia aplikacji ze środowiska Windows w automatyce. Schemat komunikacyjny sieci Profinet z uwzględnieniem standardu Ethernet przedstawiono na rysunku 3. Istotną innowacją w porównaniu ze standardową magistralą Profibus jest obecność modułu proxy, którego zadaniem jest łączenie podsystemu magistrali z podsystemem sieci Ethernet.

Wady i zalety sieci Ethernet

Główną wadą sieci Ethernet, pozornie dyskwalifikującą ją w zastosowaniach przemysłowych, jest niemożność uzyskania trybu pracy w czasie rzeczywistym przy zastosowaniu standardowych protokołów, np. TCP/ IP. Sieć Ethernet jest bowiem siecią typu CSMA/CD (Carrier Sense Multiple Access/Collision Detect). Mechanizm ten zapewnia w miarę sprawiedliwy podział pasma pomiędzy węzły, jednak uniemożliwia dokładne określenie chwil transmisji, czy też ograniczenie czasu, przez jaki medium jest zajęte. W automatyce przemysłowej przesyłanie danych w sposób deterministyczny jest konieczne co najmniej z dwóch powodów. Po pierwsze, procedury diagnostyczne wymagają niemal natychmiastowej reakcji na zmianę stanu elementu wykonawczego, zatem transfer informacji o stanie elementu oraz dane sterujące przesyłane w obie strony muszą przebyć drogę pomiędzy sterownikiem a urządzeniem wykonawczym i z powrotem. Po drugie, często konieczna jest synchronizacja, czyli wymuszenie wykonania określonej operacji przez rozproszone elementy systemu w tym samym czasie. Opóźnienia w sieci są również zróżnicowane i zależą od konfiguracji węzłów oraz połączeń między nimi [7]. Z tych powodów, wykorzystanie sieci Ethernet w przemyśle ograniczone jest do medium transmisyjnego, natomiast metody przesyłania danych oraz protokoły dostosowane są już do specyfiki zastosowania. Jest to na tyle ważna technologia, że od niedawna wprost mówi się o tzw. sieciach polowych (field network), które systematycznie zastępują magistrale polowe (field bus). Sieć tego typu dodatkowo zorientowana jest na przesyłanie niewielkich ilości danych (danych sterujących oraz informacji o stanie węzłów), co musi być uwzględnione w protokole. Z tego powodu zastosowanie istniejącego protokołu RTP (Real-Time Protocol) jest nieefektywne. Powstał on bowiem z myślą o przesyłaniu danych strumieniowych (audio, video), czyli dużych ilości informacji i długich pakietów danych. Zapewnienie trybu czasu rzeczywistego jest osiągane w sieciach przemysłowych nieco inaczej. Jednym ze sposobów jest wyłączenie trybu przydziału czasu CSMA/CD. Zamiast niego stosuje się cykliczne przepytywanie poszczególnych węzłów w określonych chwilach czasowych. Ponadto stosowane są specjalizowaneprzełączniki, które przekazują pakiety na określonym paśmie/w określonych chwilach czasowych, dzięki czemu możliwe jest wysyłanie wielu informacji z różnych miejsc w tym samym czasie oraz zapewnienie dotarcia ich w dokładnie określonym momencie.

Poza tym Ethernet ma jednak wiele zalet: duży zasięg, możliwość wykorzystania gotowego sprzętu (karty, przełączniki), potencjalnie dużą liczbę elementów do podłączenia (co jest szczególnie istotne w przypadku sieci czujników) oraz dużo większą prędkość przesyłu. Z tych powodów obecnie istnieje kilkanaście różnych protokołów wymiany danych w sieci przemysłowej opartej na fizycznej warstwie Ethernetu. Najważniejsze z nich to (opisany już) ProfiNet, ale także EtherCAT, Ether Powerlink, EtherNet/ IP oraz kilkanaście innych. Odrębne rozwiązanie, choć oparte na podobnych zasadach, oferuje firma National Instruments, która proponuje własne rozwiązanie sieci deterministycznej sterowanej z poziomu przyrządu wirtualnego. Wszystkie te propozycje bazują na gotowej technologii, wykorzystując do transportu danych przemysłowych ramkę ethernetową, standardowy model komunikacyjny (rys. 4.). Oznacza to także możliwość wykorzystania standardowych urządzeń sieciowych, tzn. wymienionych wcześniej koncentratorów oraz przełączników, których głównym zadaniem jest wzmacnianie sygnału w sieci oraz łączenie węzłów w większe struktury, np. najpopularniejszą gwiazdę. Pierwsze z wymienionych urządzeń jest prostsze od drugiego, co w przypadku sieci Powerlink ma znaczenie dla zapewnienia determinizmu czasowego. Należy przy tym zaznaczyć, że urządzenia sieciowe wykorzystywane w przemyśle odróżniają się od swoich „klasycznych” odpowiedników odpornością na zakłócenia i awarie, a także rozmiarami. Cechą wspólną tych technologii jest również możliwość zastosowania praktycznie każdej z głównych topologii sieci Ethernet: magistralowej, pierścienia, czy najpopularniejszej gwiazdy, opartej na przełącznikach. Wszystkie one definiują również metody komunikacji pomiędzy urządzeniami nadrzędnymi (typu master, takich jak sterownik PLC, komputer przemysłowy) oraz podrzędnymi (typu slave). Przy tym możliwa jest również komunikacja na poziomie urządzeń wyłącznie nadrzędnych (master – master), czy wyłącznie podrzędnych (slave – slave). Dalej zostaną przedstawione najpopularniejsze rozwiązania komputerowej sieci przemysłowej, w których zastosowano odmienne metody uzyskania transmisji danych w sposób deterministyczny.

Protokół EtherCAT

Protokół EtherCAT (Control Automation Technology) został opracowany przez konsorcjum EtherCAT Technology Group [7]. Głównym pomysłem zastosowanym w tej technologii jest uniknięcie problemu małej efektywności pakietu przenoszącego informację od pojedynczego węzła. Informacja taka jest zwykle niewielka (rzędu kilku oktetów), natomiast doklejane do niej dane kontrolne (nagłówek, suma kontrolna) zajmują 84 oktety. Tym samym wykorzystanie miejsca danych w pakiecie jest niewielkie. W EtherCAT wykorzystuje się pojedynczą ramkę do przenoszenia informacji do wielu różnych węzłów. Są one zawarte w tzw. telegramach, które umieszcza się w polu danych ramki ethernetowej. Dzięki temu każdy węzeł, który otrzymuje ramkę, odczytuje tylko fragment przeznaczony dla siebie. Powoduje to niewielkie opóźnienie przetwarzania pakietu (rzędu kilku mikrosekund), umożliwia natomiast pełniejsze wykorzystanie ramki ethernetowej (której maksymalny rozmiar, MTU, wynosi 1500 oktetów). Schemat enkapsulacji danych sterujących w ramce pokazano na rysunku 5. Przesyłanie informacji sterujących możliwe jest nie tylko w pojedynczej podsieci, ale także pomiędzy sieciami. Umożliwia to rozszerzenie EtherCAT UDP, czyli technologia opakowywania przesyłanych danych w datagram użytkownika, przesyłany przez protokół UDP (bezpołączeniowy protokół należący do stosu TCP/IP). Synchronizację z kolei uzyskuje się dzięki wcześniej wymienionemu mechanizmowi cyklicznego przekazywania informacji o opóźnieniu w propagacji sygnału do poszczególnych węzłów. Dzięki temu uzyskuje się bardzo precyzyjną informację o czasie potrzebnym do uruchomienia każdego elementu wykonawczego w sieci jednocześnie z dokładnością (określaną przez jitter) w granicach jednej mikrosekundy.

Protokół Ether Powerlink

Ether Powerlink [8] prezentuje podobne cechy, jak EtherCAT, przy czym tutaj nacisk położono na możliwość podłączania nowych węzłów w czasie pracy systemu (tzw. hot plugging) oraz przesyłania danych krytycznych czasowo w sieci razem z danymi niezwiązanymi z czasem rzeczywistym. Jest to możliwe dzięki podziale cyklu Powerlink na trzy fazy, spośród których ostatnia, asynchroniczna, może być przeznaczona na przesyłanie danych niekrytycznych czasowo (rys. 5.). Sieć przemysłowa oparta na Powerlink jest zbudowana z udziałem wyłącznie koncentratorów (hub), które umożliwiają przesyłanie danych deterministycznie, w przeciwieństwie do przełączników, obecnie znacznie popularniejszych, zwłaszcza w klasycznych sieciach komputerowych. Diagnostyka sieci jest wykonywana z wykorzystaniem standardowych narzędzi używanych w sieciach Ethernet.

Rozwiązanie firmy National Instuments jest stosunkowo najbardziej skomplikowane, ponieważ wykorzystanie w nim sieci deterministycznej wymaga znacznego wsparcia programowego. Zakłada się tu wykorzystanie zasad projektowania przyrządów wirtualnych, które są uruchamiane na komputerach PC, przemysłowych, lub modułach, na których da się uruchomić system operacyjny czasu rzeczywistego, a następnie zaimplementować odpowiednio zaprojektowane przyrządy wirtualne. Sieć deterministyczna jest tutaj fizycznie odseparowana od sieci klasycznej, wymagane są bowiem dodatkowe karty sieciowe oraz osobne przewody typu skrętka lub światłowód tworzące odrębny obwód logiczny. W takiej konfiguracji wymuszenie przesyłania danych w określonych chwilach czasowych jest stosunkowo łatwe, a odpowiada za to system operacyjny czasu rzeczywistego. W [9] przebadano możliwości takiej sieci i stwierdzono przede wszystkim niewielkie wymagania odnośnie sprzętu komputerowego oraz duże możliwości przesyłania niewielkich danych pomiędzy węzłami sieci deterministycznej.

Co dalej?

Rozwiązaniem przyszłości w dziedzinie komputerowej sieci przemysłowej jest niewątpliwie sieć bezprzewodowa. Istnieje wiele potencjalnie użytecznych rozwiązań, które wprowadzane są powoli w zastosowaniach komercyjnych: RFID (łączność na odległościach rzędu 50 cm do kilku metrów, w zależności od zastosowanej częstotliwości), Bluetooth (zasięg zgodnie ze specyfikacją ok. 10 m, chociaż w sprzyjających warunkach na otwartym terenie zaobserwowano możliwość odebrania sygnału z ponad stu metrów), Zigbee (IEEE 802.15.4) czy WiMAX (łączność szerokopasmowa). Prym wiedzie tu obecnie standard 802.11 (wraz z odmianami), określany również jako WiFi. Obecnie nie jest ona szczególnie atrakcyjna w stosunku do przewodowego standardu 802.3, szczególnie jeśli chodzi o szybkości transmisji i wciąż kontrowersyjne rozwiązania zabezpieczeń transmisji. Łączność bezprzewodowa sprawdza się jednak tam, gdzie instalacja okablowania jest utrudniona, bądź wręcz niemożliwa; jest ponadto wygodniejsza w zarządzaniu i konfigurowaniu. Brak konieczności manipulowania bezpośrednio przy urządzeniu to jedna z istotnych zalet, wymagane jest tu jednak opracowanie metody zasilania urządzeń poprzez fale radiowe (pierwsze pomyślnie zakończone próby zostały już przeprowadzone), zasilanie bateryjne jest bowiem wciąż zbyt zawodne. WiFi charakteryzuje się również niewielkim zasięgiem (efektywnie do 50 m, co przy 100 metrach między węzłami w Ethernecie nadal nie wygląda imponująco), ponadto ze względu na długi czas potrzebny na przyłączenie urządzenia do sieci (określany jest na ok. 1 s).

Pomimo konieczności dopracowania metod wzmacniania sygnału sieci WiFi oraz zabezpieczeń transmisji, jest to technologia wchodząca do przemysłu, czego dowodem są czujniki pomiarowe wyposażone w odpowiedni interfejs sieciowy. Możliwości tej sieci są potencjalnie jednak znacznie większe, a to za sprawą nowej odmiany standardu, określanej jako 802.11n. Dzięki zastosowaniu w niej technologii MIMO (Multiple Input Multiple Output) oraz dwukrotnym zwiększeniu szerokości kanałów transmisyjnych – do 40 MHz, przepustowość sieci może zwiększyć się do ponad 100 Mb/s, czyli przewyższyć nie tylko poprawne wersje WiFi (802.11b, 802.11g), ale również najpopularniejszy obecnie standard przewodowy Fast Ethernet. Nowy standard ma również zapewnić większy zasięg sygnału, który ma wynosić od 35 do 250 metrów, w zależności od środowiska oraz liczby i charakteru przeszkód na drodze. Chociaż standard jest nowy (zatwierdzono go pod koniec 2007 roku), należy oczekiwać, że opisane cechy zapewnią mu znaczącą liczbę zastosowań, również przemysłowych.

Współczesne urządzenia służące do transmisji danych w zastosowaniach przemysłowych od pewnego czasu stanowią odrębną gałąź sprzętu elektronicznego. Wykorzystanie modułów stanowiących węzły standardowej sieci komputerowej jest podyktowane ich szeroką dostępnością oraz niewielką ceną okablowania. Niestety, komputerowa sieć przemysłowa pozbawiona jest jednej z najistotniejszych zalet, jaką może szczycić się jej klasyczna odpowiedniczka – nie istnieje jeden zunifikowany standard przesyłania danych, zapewniający jednocześnie deterministyczny charakter transmisji. Liczne istniejące protokoły, choć oparte są na dobrze znanym Ethernecie, nadal nie są ze sobą zgodne w wielu aspektach. Tym samym w najbliższych latach należy spodziewać się zintensyfikowania wysiłków na rzecz wprowadzenia jednego standardu transmisji pod kontrolą protokołów czasu rzeczywistego. Z drugiej strony, nie należy lekceważyć technologii sieci bezprzewodowej (szczególnie standardu 802.11), której najnowsze odmiany niewiele ustępują najszybszym sieciom bezprzewodowym, nie wymagając okablowania, są natomiast wygodniejsze w instalacji i utrzymaniu. Można zatem przypuszczać, że już niedługo bezprzewodowe systemy automatyki przemysłowej staną się powszechnie akceptowanym standardem.

Literatura

  1. http://www.rs485.com/rs485spec.html
  2. D. E. Comer, Sieci komputerowe TCP/IP, t. 1, Wydawnictwa Naukowo- Techniczne, Warszawa 1997.
  3. W. Winiecki, Organizacja komputerowych systemów pomiarowych, Oficyna Wydawnicza Politechniki Warszawskiej, Warszawa 1997.
  4. http://www.advantech.com/products/8-port-10-100Mbps-Industrial-Smart-Ethernet-Switch/mod_1-23I09S.aspx
  5. http://www.profibus.com
  6. J. Kwaśniewski, Wprowadzenie do inteligentnych przetworników pomiarowych, WNT, Warszawa 1993.
  7. http://www.ethercat.org/
  8. http://ethernet-powerlink.org/
  9. P. Bilski, W. Winiecki, Distributed Real-Time Measurement System Using Time-Triggered Network Approach, IDAACS’07, Dortmund, Germany, Sept. 6 - 8, 2007, pp. 8 - 13.
  10. S. Gretlein, LabVIEW 8 Delivers Distributed Intelligence for Test, Control, and Design, http://zone.ni.com/devzone/cda/pub/p/id/61

Galeria zdjęć

Tytuł
przejdź do galerii

Powiązane

Zastosowanie algorytmów ewolucyjnych do wielokryterialnej optymalizacji rozwoju sieci dystrybucyjnej SN

Zastosowanie algorytmów ewolucyjnych do wielokryterialnej optymalizacji rozwoju sieci dystrybucyjnej SN

Część sieci dystrybucyjnych wymaga modernizacji poprzez np. zastosowywanie nowoczesnej aparatury łączeniowej, zastosowanie telemechaniki, lokalizatorów zwarć, a także przebudowę części linii napowietrznych...

Część sieci dystrybucyjnych wymaga modernizacji poprzez np. zastosowywanie nowoczesnej aparatury łączeniowej, zastosowanie telemechaniki, lokalizatorów zwarć, a także przebudowę części linii napowietrznych SN na linie kablowe. Długoterminowe prognozy energetyczne przewidują w najbliższej przyszłości znaczny wzrost zużycia energii elektrycznej, ale wskazują również na duże możliwości jej oszczędzania. Wiele dokumentów i uregulowań na poziomie światowym, unijnym i krajowym mówi o konieczności zmniejszania...

Symulacyjne metody analizy funkcjonowania układów automatyki elektroenergetycznej

Symulacyjne metody analizy funkcjonowania układów automatyki elektroenergetycznej

Warunki, w jakich współcześnie pracują sieci i systemy elektroenergetyczne, mimo dużego postępu technologicznego, jaki niewątpliwie dokonał się na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat, wcale nie uległy...

Warunki, w jakich współcześnie pracują sieci i systemy elektroenergetyczne, mimo dużego postępu technologicznego, jaki niewątpliwie dokonał się na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat, wcale nie uległy poprawie. Paradoksalnie, można zaryzykować stwierdzenie, że ów postęp technologiczny, jaki obserwujemy we wszystkich dziedzinach techniki, po części sam się przyczynił do tego stanu.

Inteligentne algorytmy służące do zdalnego testowania układów zasilania i nadzorowania ciągłej pracy urządzeń elektronicznych

Inteligentne algorytmy służące do zdalnego testowania układów zasilania i nadzorowania ciągłej pracy urządzeń elektronicznych

Do jednych z ważniejszych wyzwań, jakie stoją przed zespołami tworzącymi i wdrażającymi zaawansowane urządzenia elektroniczne, należy stworzenie takiej platformy sprzętowo-programowej, która zapewni możliwość...

Do jednych z ważniejszych wyzwań, jakie stoją przed zespołami tworzącymi i wdrażającymi zaawansowane urządzenia elektroniczne, należy stworzenie takiej platformy sprzętowo-programowej, która zapewni możliwość zdalnego testowania tych urządzeń, nie tylko na etapie produkcji, ale również w czasie ich pracy ciągłej. Duży wybór rozwiązań w zakresie transmisji danych (popularne sieci lokalne, technologie specjalizowane la przemysłu, sieci komórkowe….) oraz różnorodne aplikacje infrastrukturalne dają szerokie...

Właściwości eksploatacyjne ogniw litowych

Właściwości eksploatacyjne ogniw litowych

Akumulatory zbudowane z ogniw litowych pojawiły się w komercyjnym zastosowaniu na początku lat 90. i szybko zaczęły się upowszechniać. Dziś dostępne są różne odmiany akumulatorów litowych, a ich popularność...

Akumulatory zbudowane z ogniw litowych pojawiły się w komercyjnym zastosowaniu na początku lat 90. i szybko zaczęły się upowszechniać. Dziś dostępne są różne odmiany akumulatorów litowych, a ich popularność bardzo szybko rośnie.

Układy zasilania z wbudowaną automatyką SZR

Układy zasilania z wbudowaną automatyką SZR

Zapewnienie bezprzerwowej pracy urządzeń elektrycznych lub minimalizacja czasu przerwy, w przypadku zaniku napięcia sieci zasilającej, często stanowi jeden z głównych wymogów dla wielu gałęzi przemysłu....

Zapewnienie bezprzerwowej pracy urządzeń elektrycznych lub minimalizacja czasu przerwy, w przypadku zaniku napięcia sieci zasilającej, często stanowi jeden z głównych wymogów dla wielu gałęzi przemysłu. Oczywiste jest, że przerwa w zasilaniu powoduje straty materialne związane z zatrzymaniem produkcji bądź wydobycia surowców, ale istnieją sytuacje, w których może być przyczyną bardziej dotkliwych skutków, tj. uszkodzenia wykorzystywanej aparatury i maszyn lub zagrożenia dla zdrowia i życia personelu...

Jaka jest cena inteligentnego domu i co się na nią składa?

Jaka jest cena inteligentnego domu i co się na nią składa?

Technologia inteligentnego domu nie jest już odległą przyszłością ani barierą finansową nie do pokonania. Minimalizacja urządzeń i postęp techniczny sprawiły, że rozwiązanie jest już w zasięgu każdego...

Technologia inteligentnego domu nie jest już odległą przyszłością ani barierą finansową nie do pokonania. Minimalizacja urządzeń i postęp techniczny sprawiły, że rozwiązanie jest już w zasięgu każdego posiadacza domu. Co więcej, zgodnie z prawem, po roku 2020 będzie to konieczność w każdym nowo powstałym budynku.

Niskonapięciowy przemiennik częstotliwości w awaryjnych stanach pracy napędu

Niskonapięciowy przemiennik częstotliwości w awaryjnych stanach pracy napędu

Artykuł analizuje przypadkowo zachodzące reakcje i odporność przemiennika częstotliwości na zdarzenia awaryjne w torze prądowym napędu. Autor proponuje stanowisko badawcze wymuszające awaryjne stany pracy...

Artykuł analizuje przypadkowo zachodzące reakcje i odporność przemiennika częstotliwości na zdarzenia awaryjne w torze prądowym napędu. Autor proponuje stanowisko badawcze wymuszające awaryjne stany pracy przemiennika częstotliwości, zarówno po jego stronie zasilania, jak i silnikowej oraz omawia wyniki badań wpływu tych wymuszeń na pracę przemiennika częstotliwości.

Dobór urządzeń sterujących dla adaptacyjnego systemu sterowania (część 1.) - kryteria doboru urzadzeń

Dobór urządzeń sterujących dla adaptacyjnego systemu sterowania (część 1.) - kryteria doboru urzadzeń

W artykule przedstawiono wymagania techniczne i analizę właściwości technicznych programowalnych elementów kontrolera automatyki oraz układów mikroprocesorowych, porównanie IPC, PLC, PAC i MC. Wymieniono...

W artykule przedstawiono wymagania techniczne i analizę właściwości technicznych programowalnych elementów kontrolera automatyki oraz układów mikroprocesorowych, porównanie IPC, PLC, PAC i MC. Wymieniono też czynniki wpływające na eksploatację systemów.

Zastosowanie enkoderów w serwonapędach - wprowadzenie

Zastosowanie enkoderów w serwonapędach - wprowadzenie

W artykule omówione zostały podstawowe zalety stosowania enkoderów w serwonapędach.

W artykule omówione zostały podstawowe zalety stosowania enkoderów w serwonapędach.

Prototypowy system kontroli i sterowania układami zabezpieczeń i oszczędności energii domu jednorodzinnego

Prototypowy system kontroli i sterowania układami zabezpieczeń i oszczędności energii domu jednorodzinnego

Charakterystykę i perspektywy rozwojowe systemów zabezpieczeń i automatyki budynku opisano w [1]. System „otwarty” powinien zatem wyróżniać się szczegółowym schematem połączeń elektrycznych i wykazem zastosowanych...

Charakterystykę i perspektywy rozwojowe systemów zabezpieczeń i automatyki budynku opisano w [1]. System „otwarty” powinien zatem wyróżniać się szczegółowym schematem połączeń elektrycznych i wykazem zastosowanych układów elektronicznych.

Wymagania i zadania współczesnych systemów informatycznych sterowania i wspomagania pracy jednostek wytwórczych w Krajowym Systemie Energetycznym

Wymagania i zadania współczesnych systemów informatycznych sterowania i wspomagania pracy jednostek wytwórczych w Krajowym Systemie Energetycznym

Głównym celem artykułu jest przybliżenie wymagań i zadań wybranych systemów teleinformatycznych mających na celu pozyskiwanie danych i informacji oraz właściwe zarządzanie pracą węzłów wytwórczych i jednostek...

Głównym celem artykułu jest przybliżenie wymagań i zadań wybranych systemów teleinformatycznych mających na celu pozyskiwanie danych i informacji oraz właściwe zarządzanie pracą węzłów wytwórczych i jednostek generacyjnych w KSE.

Oblicza nowoczesnej automatyki - targi Hannover Messe 2017 - część 2

Oblicza nowoczesnej automatyki - targi Hannover Messe 2017 - część 2

Targi poświęcone automatyce i robotyce, które odbyły się w dniach 24-28 kwietnia w Hannover Messe, były okazją do prezentacji oferty setek firm i produktów, systemów oraz usług, bez których wdrożenie istnienie...

Targi poświęcone automatyce i robotyce, które odbyły się w dniach 24-28 kwietnia w Hannover Messe, były okazją do prezentacji oferty setek firm i produktów, systemów oraz usług, bez których wdrożenie istnienie i rozwój idei "Industry 4.0" nie byłby możliwy. W halach centrum targowego w Hanowerze przedstawiono zatem najnowsze osiągnięcia w dziedzinie narzędzi przeznaczonych dla elektroinstalatorów, kabli i przewodów oraz wszelkiego osprzętu instalacyjnego, ochrony przeciwporażeniowej, ochrony przeciwpożarowej,...

Oblicza nowoczesnej automatyki - targi Hannover Messe 2017 - część 1

Oblicza nowoczesnej automatyki - targi Hannover Messe 2017 - część 1

W dniach 24-28 kwietnia, Hanower znalazł się w centrum zainteresowania szeroko rozumianej branży automatyki. Olbrzymie hale Hannover Messe, istnego miasta w mieście, wypełniały technologiczne nowości oraz...

W dniach 24-28 kwietnia, Hanower znalazł się w centrum zainteresowania szeroko rozumianej branży automatyki. Olbrzymie hale Hannover Messe, istnego miasta w mieście, wypełniały technologiczne nowości oraz gwar rozmów ekspertów i specjalistów z każdego możliwego sektora automatyki, przedstawicieli świata biznesu i nauki oraz mediów branżowych, wykonawców, konstruktorów, projektantów i pasjonatów.

Automatyka SZR w nowoczesnych układach zasilania

Automatyka SZR w nowoczesnych układach zasilania

W artykule przedstawiono wymagania stawiane układom zasilania oraz przedstawiono najczęstsze rozwiązania układowe. Zaprezentowano także cechy nowoczesnego automatu SZR na przykładzie urządzenia opracowanego...

W artykule przedstawiono wymagania stawiane układom zasilania oraz przedstawiono najczęstsze rozwiązania układowe. Zaprezentowano także cechy nowoczesnego automatu SZR na przykładzie urządzenia opracowanego w Instytucie Tele- i Radiotechnicznym.

Regulacja temperatury oleju prasy hydraulicznej w zakładzie produkcji papieru

Regulacja temperatury oleju prasy hydraulicznej w zakładzie produkcji papieru

Autorzy przeanalizowali optymalne warunki pracy prasy hydraulicznej pracującej w zakładzie wytwórstwa papieru w oparciu o pomiary temperatury czynnika roboczego, jakim jest olej hydrauliczny. Analiza służyć...

Autorzy przeanalizowali optymalne warunki pracy prasy hydraulicznej pracującej w zakładzie wytwórstwa papieru w oparciu o pomiary temperatury czynnika roboczego, jakim jest olej hydrauliczny. Analiza służyć ma optymalnej regulacji nastaw dla pracy układu chłodzenia w stosunku do obciążenia maszyny oraz warunków otoczenia zewnętrznego w celu zapewnienia najdłuższego możliwego okresu eksploatacji maszyny ze szczególnym uwzględnieniem pracy elementów hydraulicznych wysokiego ciśnienia, które stanowią...

Integracja elementów instalacji klasycznej z systemami automatyki budynkowej na przykładzie LCN i KNX

Integracja elementów instalacji klasycznej z systemami automatyki budynkowej na przykładzie LCN i KNX

W artykule przedstawiono wybrane aspekty integracji urządzeń „klasycznych” z systemami BAS na przykładzie elementów LCN i KNX.

W artykule przedstawiono wybrane aspekty integracji urządzeń „klasycznych” z systemami BAS na przykładzie elementów LCN i KNX.

Optymalizacja współpracy prosumentów z wykorzystaniem IoT - Internetu Rzeczy

Optymalizacja współpracy prosumentów z wykorzystaniem IoT - Internetu Rzeczy

Autorzy artykułu zajęli się problematyką tzw. Internetu Rzeczy (ang. Internet of Things – IoT). Kolejno opisują jego istotę, aplikacje zaimplementowane w systemie operacyjnym licznika, sprawy wymiany...

Autorzy artykułu zajęli się problematyką tzw. Internetu Rzeczy (ang. Internet of Things – IoT). Kolejno opisują jego istotę, aplikacje zaimplementowane w systemie operacyjnym licznika, sprawy wymiany informacji między urządzeniami zainstalowanymi u prosumenta i proces przetwarzania danych pozyskanych z jego instalacji oraz dobór obciążenia związanego z minimalizacja kosztu energii z KSE.

Charakterystyka zaawansowanych architektur sterowników PLC (cz. 1 – sprzęt)

Charakterystyka zaawansowanych architektur sterowników PLC (cz. 1 – sprzęt)

W artykule przedstawiono współczesne zaawansowane sterowniki PLC, oferowane przez większość producentów tego rodzaju sprzętu. Dokonano w szczególności porównania ich z prostszymi odpowiednikami, a także...

W artykule przedstawiono współczesne zaawansowane sterowniki PLC, oferowane przez większość producentów tego rodzaju sprzętu. Dokonano w szczególności porównania ich z prostszymi odpowiednikami, a także szczegółowo opisano parametry czyniące z nich zaawansowane komputerowe systemy przemysłowe.

Porównanie mediów transmisyjnych w systemach automatyki budynkowej

Porównanie mediów transmisyjnych w systemach automatyki budynkowej

Artykuł omawia różne typy mediów transmisyjnych stosowanych w systemach automatyki budynkowej. W obiekcie rzeczywistym zbadano zachowanie się całego systemu przy symulacji różnych zakłóceń. Zebrano również...

Artykuł omawia różne typy mediów transmisyjnych stosowanych w systemach automatyki budynkowej. W obiekcie rzeczywistym zbadano zachowanie się całego systemu przy symulacji różnych zakłóceń. Zebrano również opinie wśród instalatorów tego typu systemów dotyczące funkcjonalności stosowanych rozwiązań.

Mechanizmy automatycznej identyfikacji, konfiguracji i wymiany danych z modułami wewnętrznymi inteligentnego urządzenia kontrolno-pomiarowego

Mechanizmy automatycznej identyfikacji, konfiguracji i wymiany danych z modułami wewnętrznymi inteligentnego urządzenia kontrolno-pomiarowego

W artykule opisano koncepcję identyfikacji i konfiguracji jednostki centralnej i modułów wewnętrznych w systemie rozproszonym.

W artykule opisano koncepcję identyfikacji i konfiguracji jednostki centralnej i modułów wewnętrznych w systemie rozproszonym.

Precyzja synchronizacji czasu w sieci Ethernet z wykorzystaniem protokołu IEEE 1588 dla potrzeb wytwarzania synchrofazorów

Precyzja synchronizacji czasu w sieci Ethernet z wykorzystaniem protokołu IEEE 1588 dla potrzeb wytwarzania synchrofazorów

Artykuł przedstawia technologię synchronizacji czasu pomiędzy urządzeniami w sieci Ethernet, z wykorzystaniem protokołu IEEE 1588. Opisuje układ, w którym zaimplementowano synchronizację czasu za pomocą...

Artykuł przedstawia technologię synchronizacji czasu pomiędzy urządzeniami w sieci Ethernet, z wykorzystaniem protokołu IEEE 1588. Opisuje układ, w którym zaimplementowano synchronizację czasu za pomocą IEEE 1588 oraz przedstawia wyniki testów uzyskanej dokładności synchronizacji czasu. Uzyskana precyzja synchronizacji pozwala wykorzystać metodę do synchronizacji czasu w celu wyznaczania synchrofazorów.

Charakterystyka i perspektywy rozwojowe systemów zabezpieczeń i automatyki budynku

Charakterystyka i perspektywy rozwojowe systemów zabezpieczeń i automatyki budynku

Autorzy scharakteryzowali systemy zabezpieczeń budynku przed włamaniem, napadem i pożarem. Opisali stosowane rozwiązania i ich dodatkowe funkcje umożliwiające automatyzację i sterowanie pracą przyłączonych...

Autorzy scharakteryzowali systemy zabezpieczeń budynku przed włamaniem, napadem i pożarem. Opisali stosowane rozwiązania i ich dodatkowe funkcje umożliwiające automatyzację i sterowanie pracą przyłączonych urządzeń i oświetlenia. Przedstawili też wykorzystywane w tych systemach podzespoły i czujniki oraz omówili ich możliwe zastosowanie w celu zapewnienia energooszczędności cieplnej i elektrycznej budynku.

Systemy sterowania i nadzoru w stacjach elektroenergetycznych

Systemy sterowania i nadzoru w stacjach elektroenergetycznych

Autor przedstawił problematykę systemów sterowania i nadzoru w stacjach elektroenergetycznych. Omówił ich architekturę, komunikację sieciową oraz stosowane w nich technologie i topologie sieciowe, nadto...

Autor przedstawił problematykę systemów sterowania i nadzoru w stacjach elektroenergetycznych. Omówił ich architekturę, komunikację sieciową oraz stosowane w nich technologie i topologie sieciowe, nadto przedstawił urządzenia i funkcjonalności systemów sterowania i nadzoru, rodzaje realizacji oraz zwrócił szczególną uwagę na trendy rozwiązań tych systemów i ich wykorzystanie w ramach Smart Grid.

Zastosowanie standardu IEC 61850 w elektroenergetyce

Zastosowanie standardu IEC 61850 w elektroenergetyce

W artykule o wykorzystaniu standardu IEC 61850 „Systemy i sieci komputerowe w stacjach elektroenergetycznych” w elektroenergetyce. Autorzy m.in. przybliżają podstawowe informacje zawarte w normie IEC 61850,...

W artykule o wykorzystaniu standardu IEC 61850 „Systemy i sieci komputerowe w stacjach elektroenergetycznych” w elektroenergetyce. Autorzy m.in. przybliżają podstawowe informacje zawarte w normie IEC 61850, omawiają wymagania stawiane standardowi IEC 61850, sposób modelowania parametrów automatyki elektroenergetycznej w stacji oraz węzły logiczne reprezentujące funkcje lub urządzenia występujące w elektroenergetyce. Poruszają też temat komunikacji poprzez mechanizmy zdefiniowane w modelu GSE, a w...

Komentarze

Copyright © 2004-2019 Grupa MEDIUM Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Spółka komandytowa, nr KRS: 0000537655. Wszelkie prawa, w tym Autora, Wydawcy i Producenta bazy danych zastrzeżone. Jakiekolwiek dalsze rozpowszechnianie artykułów zabronione. Korzystanie z serwisu i zamieszczonych w nim utworów i danych wyłącznie na zasadach określonych w Zasadach korzystania z serwisu.
Portal Budowlany - Elektro.info.pl

Ta witryna wykorzystuje pliki cookies do przechowywania informacji na Twoim komputerze. Pliki cookies stosujemy w celu świadczenia usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Twoim urządzeniu końcowym. W każdym momencie możesz dokonać zmiany ustawień przeglądarki dotyczących cookies. Nim Państwo zaczną korzystać z naszego serwisu prosimy o zapoznanie się z naszą polityką prywatności oraz Informacją o Cookies. Więcej szczegółów w naszej Polityce Prywatności oraz Informacji o Cookies. Administratorem Państwa danych osobowych jest Grupa MEDIUM Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością Sp.K., nr KRS: 0000537655, z siedzibą w 04-112 Warszawa, ul. Karczewska 18, tel. +48 22 810-21-24, właściciel strony www.elektro.info.pl. Twoje Dane Osobowe będą chronione zgodnie z wytycznymi polityki prywatności www.elektro.info.pl oraz zgodnie z Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016r i z Ustawą o ochronie danych osobowych Dz.U. 2018 poz. 1000 z dnia 10 maja 2018r.